NL EN
Steun het werk van STAP!



-

Alcohol & Jongeren

Op deze themapagina vindt u:
- Feiten over alcohol & jongeren
- Leeftijdsgrenzen in EU-lidstaten
- Effecten van alcohol op jongeren
- Meer over het project Alcoholvrije omgeving

Feiten over alcohol & jongeren

1. Ongeveer de helft van de scholieren van 12 t/m 16 jaar had in 2013 alcohol gedronken, in 2014 had ongeveer de helft van alle jongeren van 12 t/m 17 jaar gedronken

Uit het HBSC-onderzoek 2013 naar scholieren van 12 t/m 16 jaar blijkt dat:
- 46,1% in 2013 ooit alcohol had gedronken.
- 26,7% ook de laatste maand had gedronken.
- Allochtone jongeren een lagere kans hadden om dagelijks alcohol te gebruiken in vergelijking met autochtone jongeren.
- Meisjes en jongens opvallend weinig verschilden m.b.t. laatste maand alcoholgebruik en drinken van 5 of meer glazen alcohol bij één gelegenheid.
- Voorverpakte en zelf gemixte mixdrankjes naast bier de meest populaire dranken onder scholieren waren.

Uit onderzoek van het CBS blijkt dat in 2014:
- 45,6% van alle jongeren van 12 t/m 17 jaar - dus ook niet schoolgaande jongeren - ooit alcohol had gebruikt en dat 54,4% nooit alcohol had gedronken.
- Verder bleek dat 33,4% nog steeds alcohol gebruikte en dat 12,2% alcohol had gedronken, maar niet de laatste 12 maanden.

2. Veel jongeren die drinken zijn regelmatig dronken of zijn zware drinkers

- Onder de drinkende leerlingen uit de HBSC-studie uit 2013 kwam dronkenschap regelmatig voor. 25% was tenminste één keer dronken gedurende de laatste maand.
- 72,1% van de drinkende scholieren van 16 jaar uit de HBSC-studie had de laatste maand voor het onderzoek 5 glazen of meer tijdens een gelegenheid gedronken.
- 10,5% van de drinkende jongeren van 12 t/m 17 jaar uit de CBS-Gezondheidsenquête 2014 was - volgens het CBS - een zware drinker.

3. Vergeleken met 2003 drinken minder scholieren

- Het aantal scholieren van 12 t/m 16 jaar dat ooit alcohol heeft gedronken is tussen 2003 en 2013 sterk gedaald van 83,5% naar 46,1%.
- Het aantal scholieren van 12 t/m 16 jaar dat in 2013 zei de laatste maand alcohol te hebben dronken is in diezelfde periode ook scherp gedaald van 55,3% naar 26,7%.
- De daling in alcoholgebruik was het sterkst onder de jongste scholieren van 12, 13 en 14 jaar.
- De daling van het alcoholgebruik was bij 16-jarige scholieren beperkt.
- Hoewel het aantal scholieren van 12 t/m 16 jaar dat in 2013 ooit gedronken had of maandelijks dronk sinds 2003 sterk gedaald was, bleek er onder hen die wél drinken geen sprake van een afname van de hoeveelheid die gedronken wordt. Het aantal drinkers dat 5 of meer glazen drinkt op één gelegenheid nam tussen 2011 en 2013 zelfs toe, van 64,3 naar 72,1%.

4. Uit de laatste internationale cijfers blijkt dat drinkende Nederlandse scholieren vergeleken met andere Europese jongeren vooral veel drinken

- Het percentage vroege starters ligt duidelijk lager dan het Europese gemiddelde.
- Het percentage actuele gebruikers van alcohol ligt iets boven het Europese gemiddelde.
- Als het gaat om de hoeveelheid geconsumeerde alcohol tijdens de laatste drinkgelegenheid scoren Nederlandse scholieren hoog.
- Nederlandse scholieren staan bij de top voor wat betreft de hoeveelheid die gedronken wordt (blijkt ook uit een recente studie door het Verwey-Jonker instituut).

5. Veel alcoholgerelateerde SEH-behandelingen onder jongeren; comadrinken stijgt met name onder jongeren van circa 14 jaar

- In 2013 werden 1.400 jongeren onder de 18 jaar i.v.m. een alcoholvergiftiging behandeld op de Spoedeisende Eerste Hulp van een ziekenhuis. Aldus VeiligheidNL.
- In 2014 zijn 783 jongeren onder de 18 jaar opgenomen in een ziekenhuis na overmatig alcoholgebruik (in 545 gevallen i.v.m. "comadrinken”). Dat blijkt uit cijfers van kinderartsen. In 2013 ging het nog om 713 jongeren en in 2012 om 706. Wat opvalt is dat het aandeel meisjes stijgt en dat de toename met name zit bij jongeren van rond de 14 jaar. De gemiddelde leeftijd van de opgenomen jongeren lag op 15,4 jaar.

6. Alcohol speelt rol bij ongevallen en incidenten

- Veiligheid NL telde in 2013 bij de Spoedeisende Eerste Hulp 420 behandelingen i.v.m. alcoholgerelateerde ongevallen en geweld bij jongeren onder de 18 jaar.
- Alcohol speelt een rol in 8,7% van door de politie geregistreerde incidenten met jongeren, zo bleek uit een studie van het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP naar de alcoholincidenten in 2010 in 5 gemeenten in de FoodValley regio.

Meer tabellen, grafieken en cijfers, de bronnen van deze cijfers en de links naar deze bronnen zijn te vinden op de themapagina Feiten en cijfers.
-

Leeftijdsgrenzen in EU lidstaten

Overzicht leeftijdsgrenzen alcohol in EU-lidstaten 01-07-2015 (60,0 kB)

-

Effecten van alcohol op jongeren

Alcohol is een verslavende drug en brengt daarom flink wat risico's met zich mee.

Alcohol verstoort doorgave van prikkels
Net zoals andere drugs, beïnvloedt alcohol de werking van de hersenen. Veel van de alcohol die we drinken, gaat via het bloed naar de hersenen. Via de dunne darm komt alcohol in het bloed. Via de bloedbaan komt het in de hersenen. De hersenen zijn extra gevoelig voor alcohol, omdat dit orgaan veel bloed bevat. Alcohol werkt op verschillende manieren in op de hersenen. Ten eerste stimuleert alcohol een remmend systeem in de hersenen en remt alcohol een stimulerend systeem in de hersenen. Door deze dubbele werking resulteert het drinken van alcohol in minder hersenactiviteit. Zo zien we bij een relatief lage dosis al een verminderd reactievermogen. Dit kan bijvoorbeeld leiden tot ernstige verkeersongelukken. De ontremmende werking van alcohol is ook een aspect van deze dubbele werking.

Black-out
Als een kind te veel drinkt kan een black-out het gevolg zijn. Meisjes kunnen vanaf 5 glazen een black-out krijgen, jongens vanaf 9 glazen (Zeigler, 2004; Hunt, 1993). Bij volwassenen kan dit ook gebeuren, maar bij grotere hoeveelheden alcohol. Een black-out betekent dat gegevens uit het korte termijngeheugen niet worden doorgegeven aan het lange termijngeheugen. De persoon die gedronken heeft, weet dan niet meer wat er gebeurd is tijdens (een deel van) de periode waarin gedronken werd.

Alcoholvergiftiging
We spreken van een alcoholvergiftiging als iemand bewusteloos is geraakt als gevolg van het drinken van alcohol. Bij zeer hoge doses worden ook basale hersenfuncties uitgeschakeld en kan een levensbedreigende situatie optreden waarbij de hersenen niet meer op omgevingsprikkels reageren. Bij volwassenen is deze grens bereikt bij een bloedalcoholgehalte vanaf vier à vijf promille (vanaf 20 glazen). Bij kinderen en jongeren is het alcoholgehalte in het bloed bij eenzelfde hoeveelheid alcohol over het algemeen veel hoger, omdat ze meestal een kleiner lichaam hebben. Bij hen kan de fatale grens daarom bij veel minder glazen worden bereikt (Van Dalen et al, 1998).

Binge-drinken
Binge-drinken, voor jongens 5 of meer glazen* in 2 uur en voor meisjes 4 of meer glazen in 2 uur, kan leiden tot geheugenproblemen met als mogelijk gevolg verminderde schoolprestaties. Ook kan binge-drinken leiden tot acuut nierfalen, hartaandoeningen en hersenbeschadigingen (Poppelier et al, 2002).
* 1 glas = 10 gram of 12 cc alcohol. Dat is de alcohol in een glas bier van 250 cc óf in een glas wijn van 100 cc óf in een glaasje van 35 cc jenever of andere gedistilleerde drank met 35% alcohol.

Ongelukken
Bij hogere doses wordt het vermogen om het eigen gedrag te reguleren slechter. Hierdoor kunnen jongeren losser worden in hun gedrag en misschien dingen doen die ze niet zouden durven of willen doen in nuchtere toestand. Denk hierbij aan ruzies en vernieling, maar ook op seksueel gebied kunnen jongeren verder gaan dan ze eigenlijk willen.

Hersenschade
De hersenen ontwikkelen zich tot je eind twintig, begin dertig bent. Door vroeg te beginnen met het drinken van alcohol kan de ontwikkeling van de hersenen geremd worden.
- Jongeren die gedurende 4 tot 10 jaar binge drinken laten een verstoorde ontwikkeling zien in werkgeheugen, verbaal geheugen en aandacht.
- De witte stof verbindingen (zenuwuitlopers) in de hersenen van drinkende adolescenten zijn verslechterd vergeleken met die van niet-drinkende adolescenten (verminderde ‘witte stof integriteit’).
- De hersenen van een jonge binge drinker verwerken informatie tot 20% langzamer dan de hersenen van een jongere die niet of weinig drinkt.
- Een effect van binge drinken is wellicht een kleinere hippocampus, althans in jongens (persoonlijke communicatie Susan Tapert – deze data zijn nog niet gepubliceerd).
- Er zijn ook aanwijzingen dat jongeren met een kleinere prefrontale cortex eerder geneigd zijn om alcohol te gaan drinken en te gaan binge drinken, juist doordat ze minder complexere functies kunnen uitoefenen door hun kleinere hersenschors.
Meer informatie hierover in het rapport De invloed van binge drinken op de hersenen van jongeren van J. Witteman.

Jong drinken: meer kans op verslaving
Alcoholgebruik op jonge leeftijd leidt tot een grotere kans op alcoholverslaving. Uit onderzoek is gebleken dat jongeren die beginnen met drinken op een leeftijd onder de 15 een viermaal hoger risico op alcoholverslaving hebben dan jongeren die beginnen met drinken op de leeftijd van 19 jaar of ouder. Van de jongeren die voor hun 13e beginnen met drinken, is 40% op een bepaald moment in hun leven alcoholverslaafd (Grant en Dawson, 1997). Factoren die meespelen bij het op jonge leeftijd beginnen met drinken, zijn impulsiviteit, een sterke drang naar nieuwe ervaringen, erfelijke factoren en alcoholmisbruik door gezinsleden (Dawson, 2000; Rose, 1998; Kono et al, 1997; Virkkunen et al, 1997).
Hoe jonger tieners aan alcohol beginnen des te groter ook is de kans dat zij ook gaan roken of drugs gaan gebruiken.

Kinderen van verslaafde ouders: meer kans op verslaving
Kinderen van verslaafde ouders hebben eveneens meer kans op verslaving. Ze lopen extra risico om verslaafd te raken, als ze een zogenaamde lage respons hebben op alcoholgebruik. (Cotton, 1979; Windle, 1997). Deze kinderen geven aan dat ze minder last lijken te hebben van alcohol dan andere kinderen. Dat houdt in dat je zonder duidelijk zichtbare effecten veel kunt drinken, waardoor je gemakkelijk overmatig alcohol gaat gebruiken. Voor mensen met een lage respons op alcohol is overmatig alcoholgebruik echter even slecht als voor mensen die normaal op alcohol reageren.

Andere gezondheidsschade
- Bij meisjes en jonge vrouwen is met name het risico op ontwikkeling van borstkanker zorgwekkend. Uit onderzoek is gebleken dat hoe meer en hoe vaker jonge vrouwen alcohol gebruiken tijdens de adolescentie, des te groter de kans is op goedaardige borstaandoeningen. Goedaardige borstaandoeningen zijn een belangrijke voorspeller voor borstkanker. Ook het risico op andere vormen van kanker wordt verhoogd.
Verder geldt dat:
- Organen als lever, maag en darmen beschadigd kunnen raken.
- De kans op het krijgen van een hartinfarct toeneemt.
- Het risico op een bepaald type herseninfarcten wordt verhoogd.
- Het zenuwstelsel kan worden aangetast.

Bronnen effecten van alcohol op jongeren (12,0 kB)

-

Alcoholvrije omgeving

Jongeren komen op verschillende plaatsen in aanraking met alcohol. Het aanbod van drank op schoolfeestjes, thuis, in de horeca en de invloed van reclame dragen bij aan de populariteit ervan bij jongeren. Daarom is STAP gestart met het project Alcoholvrije omgeving, dat heel concreet gericht is op het terugdringen van de aanwezigheid van alcohol in de leefomgeving van jongeren. Deze visie is gebaseerd op wetenschappelijke studies die het belang van de beïnvloeding van de omgeving van jongeren bepleiten (Jolder, 1998; Dekker et al., 2006).

De informatie die het project oplevert wordt geïnventariseerd en gebundeld. De bevindingen worden samengevat in de website www.alcoholvrijeomgeving.nl, waar scholen en ouders dan ook inspirerende voorbeelden kunnen lezen over het alcoholvrij maken van de leefomgeving van jongeren. Bijvoorbeeld van scholen in het voortgezet onderwijs die alcoholvrije schoolfeesten en werkweken organiseren. Hoe pakken de scholen dit aan? Tevens worden de ervaringen met indrinken en het gebruik van alcoholtesters beschreven. Op de website staat ook informatie voor ouders die kiezen voor een alcoholvrije opvoeding. Zo zijn er tips over de do’s en dont’s van alcohol tijdens de opvoeding te vinden.

De website www.alcoholvrijeomgeving.nl is een inspiratiebron voor iedereen die een alcoholvrije omgeving voor kinderen wenst. Het is de bedoeling dat u op de site binnenkort ook gegevens vindt over alcoholvrije vakanties en over horecaondernemers die leuke alcoholvrije evenementen organiseren.

HIER is de directe link naar onze speciale site alcoholvrijeomgeving.nl

-

Factsheets

Alcoholgebruik door nederlandse jongeren (12 september 2011)
Alcohol gezondheidsrisico's voor kinderen (12 september 2011)
Drinken op school (13 mei 2009)
Blootstelling aan alcoholpromotie tijdens EK (3 feb 2009)
Merkbekendheid (19 dec 2008)
Hoe organiseer ik een ouderavond over alcohol? (21 jan 2008)
Wat maakt alcohol aantrekkelijk voor jongeren? (7 feb 2007)
Invloed alcoholincidenten op drinkgedrag jongeren (30 mrt 2007)
Prijsacties in de Nederlandse horeca (21 mrt 2007)
Wat maakt alcohol aantrekkelijk voor jongeren? (7 feb 2007)
Alcohol in soaps gerelateerd aan drinkgedrag van jongeren (6 sep 2006)
Jongeren onder de 16 jaar en het aanbod van alcohol (28 mrt 2006)

Recent nieuws

CBS: Meerderheid wil dat jonge veeldrinkers meebetalen aan hulp (29 juli 2015)
Utrecht krijgt Disconnected jongerenfeesten (18 juni 2015)
Proefschrift over het voorspellen van verslavingsgedrag bij jongeren (9 juni 2015)
Meeste Brabantse eindexamenfeesten zonder alcohol (29 mei 2015)
Ouders niet aansprakelijk voor vandalisme pubers (19 mei 2015)
Alcoholvrije feesten in Roosendaal (8 mei 2015)
Kleinere groep jonge drinkers in Staphorst nuttigt meer (6 mei 2015)
STAP is het oneens met kinderombudsman (4 mei 2015)
Kinderombudsman tegen inzet minderjarigen (2 mei 2015)
Ouders strenger over alcoholgebruik tieners (2 mei 2015)
18 jaar? Rijles en alcohol kopen! (1 mei 2015)
Kinderen van overmatig drinkende ouders drinken zelf ook meer (1 mei 2015)
Leerlingen mogen van de rijdende rechter tijdens schoolactiviteiten niet drinken (28 april 2015)
Blaasactie Zoutelande: helft jongeren onder de 18 heeft ingedronken (28 april 2015)
Leerlingen dienen klacht in tegen Drachster Lyceum (25 april 2015)
Feestje Drachtster Lyceum afgelast om alcohol (23 april 2015)
Aan de slag met het thema alcohol en puberhersenen (9 april 2015)
Kind dat slokje mag 'drinkt éérder en is váker dronken' (31 maart 2015)
Slecht slapen voorteken voor alcohol- en drugsgebruik bij jongeren (26 maart 2015)
Effectonderzoek NIX18-campagne: 18-minners drinken minder (17 maart 2015)
Student doet 25 shots wodka in minuut en sterft (17 maart 2015)
Met hoe meer vrienden je drinkt, hoe meer je drinkt (15 maart 2015)
Staatssecretaris Van Rijn geeft antwoord op Kamervragen over comadrinken (9 maart 2015)
Drents jeugdonderzoek laat minder jonge drinkers zien (9 maart 2015)
PAS effectieve psychologische interventie gericht op uitstel begin alcoholgebruik (5 maart 2015)
Oldenzaalse jeugd organiseet zelf disco-avonden (27 februari 2015)
Beantwoording Kamervragen over de opkomst van drunkorexia (25 februari 2015)
'Youtube-filmpjes schetsen positief beeld van alcoholgebruik' (21 februari 2015)
Een 17-jarige jongen over de alcoholleeftijd van 18 jaar (19 februari 2015)
De Looze: "Méér ziekenhuisopnamen na overmatig alcoholgebruik omdat ouders alerter zijn" (16 februari 2015)
Nico van der Lely: "Bij kinderen is alcohol in één keer te veel (16 februari 2015)
Van Rijn gaat toename comadrinkende kinderen onderzoeken (16 februari 2015)
Meer jongeren in ziekenhuis na te veel drank (16 februari 2015)
Blaastest bij entree schoolfeest (13 februari 2015)
'Drunkorexia groeiend fenomeen' (4 februari 2015)
Aantal jonge comazuipers Noord-Holland Noord stabiel (30 december 2014)
Alcoholgebruik bij pubers terugdringen via sociale marketing (17 december 2014)
Overmatig drinken door ouders heeft invloed op alcoholgebruik van hun kind (9 december 2014)
Verslavingszorg moet zich meer op kinderen van verslaafde ouders richten (2 december 2014)
Alcoholcontrole voorafgaand aan scholierenfeest in Nieuw Amsterdam (29 november 2014)
Rijdende Rechter beslist over alcoholgebruik door 18+ leerlingen op feest Valuascollege (27 november 2014)
Udense jeugd regelt zelf nieuw vertier (18 november 2014)
Eerste vignet Gezonde School VO voor preventie roken, alcohol en drugsgebruik (14 november 2014)
Vader furieus over wijnproeverij op school (13 november 2014)
Daling aantal alcoholvergiftigingen onder jongeren in Noord-Holland Noord zet voorzichtig door (5 november 2014)
Nieuwe NDM verschenen (4 november 2014)
Trimbos-studie naar middelengebruik bij jongeren in risicosettingen (30 oktober 2014)
Oratie Van den Putte over effectieve gezondheidspreventie (30 oktober 2014)
Drie op vier ouders positief over verhoging leeftijdsgrens alcohol, maar één op vier stelt regels (28 oktober 2014)
Jeugd smokkelt drank in yoghurtverpakking (28 oktober 2014)
Keurmerk-100% alcoholvrij voor Dordts Dalton lyceum (19 oktober 2014)
C1000 in Klundert introduceert gezichtsherkenning bij leeftijdscontrole (15 oktober 2014)
Meer dan de helft van de mysterykids krijgt alcohol mee (14 oktober 2014)
Reactie Van Rijn op HBSC-rapport (9 oktober 2014)
Aantal (jonge) alcoholrijders in 12 jaar gehalveerd (9 oktober 2014)
Aantal alcoholvergiftigingen op Spoedeisende Hulp in 2013 onverminderd hoog (3 oktober 2013)
Bitterheid kan rol spelen bij alcoholconsumptie jongeren (25 september 2014)
Regelmatig alcoholgebruik bij jongeren is te voorspellen (15 september 2014)
Van Dalen: "Mooi dat jongste groep minder drinkt" (8 september 2014)
Cultuuromslag in alcoholgebruik onder Nederlandse jongeren < 16 jaar (8 september 2014)
40% Friese jongeren van 16 en 17 jaar zegt minder alcohol te kopen/drinken (28 augustus 2014)
Knevel & Van den Brink over drinkgelag op camping Appelhof (27 augustus 2014)
Studentenverenigingen weren eerstejaars onder de 18 jaar (26 augustus 2014)
Steun nieuwe alcoholleeftijd vooral bij niet drinkende jongeren (25 augustus 2014)
Telegraaf: jongerenreisclubs lappen regels aan hun laars (22 augustus 2014)
'17-jarige zonder bier roept medelijden met ons op. Wie is er nou sneu?' (15 augustus 2014)
36% Amsterdamse studenten drinkt zelden of nooit (15 augustus 2014)
Minderjarige jongeren naar campings in België (1 augustus 2014)
Jongeren zeer kwetsbaar voor advertenties van alcoholmerken (18 juli 2014)
Jongeren boeken - slecht geïnformeerd - drankreizen naar buitenland (4 juni 2014)
WK Voetbal risicosituatie voor overmatige alcoholconsumptie jongeren (4 juni 2014)
48% ouders laat 16- en 17-jarige kinderen nog drinken (27 mei 2014)
Geen duidelijk beeld comadrinken eerste kwartaal 2014 (27 mei 2014)
Persbericht: Daling aantal alcoholvergiftigingen bij jongeren stagneert (27 mei 2014)
CSW in Vlissingen nu alcoholvrije school (16 mei 2014)
Jongere drinkt minder na veranderen stereotype beeld over drinken (31 maart 2014)
Docenten hebben moeite met alcoholvrije school (28 maart 2014)
5.300 patiënten op eerstehulp met alcoholvergiftiging (11 maart 2014)
ChristenUnie wil campagne over gevaren Neknomination (20 februari 2014)
Veel likes voor meisje dat drankspel 'Neknomination' weigert (19 februari 2014)
Geen angst voor Neknomination (14 februari 2014)
Horecaondernemers organiseren Project NiX-feesten (11 februari 2014)
Neknomination gevaarlijk drankspel (10 februari 2014)
Persbericht: Alcohol verdwijnt op schoolfeesten (10 februari 2014)
Café zonder alcohol voor jeugd in Oosterhout (15 januari 2014)
Next checkt: 'Alcohol thuis kun je als ouder beter helemaal verbieden' (13 januari 2014)
RTL-enquête: alcoholwet maakt ouders strenger (30 december 2013)
Enquête BNdeStem: jeugd 16/17 jaar zegt door te zullen drinken (28 december 2013)
Ouders vinden 18+ goede zaak, maar verbieden 16- en 17 jarigen niet te drinken (24 december 2013)
Verkapte marketing van Grolsch (24 december 2013)
Grolsch gaat drie doelgroepen waarschuwen voor alcohol (23 december 2013)
PARTYcetamol: alcoholvrij feesten voor jongeren (11 december 2013)
Hoog gebruik alchol, tabak en ecstasy door partygangers (3 december 2013)
Ouders comazuipende pubers worden gemeld bij AMK (7 november 2013)
Strenge alcohol-opvoeding: daling risicogedrag (18 oktober 2013)
Basisschoolleerlingen leren hoe je een "zuipkeet" opricht (18 oktober 2013)
Comazuipen treft jonge vrouwen het hardst (23 september 2013)
Peers hebben invloed op alcoholgebruik adolescenten (20 september 2013)
Zwaar drinken op jeugdige leeftijd risicofactor voor vroege dementie (13 augustus 2013)
Jongeren jeugdzorg drinken en blowen minder dan voorheen (28 juni 2013)
Persbericht: Aantal kinderen met alcoholvergiftiging licht gedaald (21 juni 2013)
Alcohol tijdens puberteit verhoogt kans op verslaving (21 mei 2013)
Meer jongeren en jongvolwassenen met alcoholvergiftiging en alcoholongevallen op spoedeisende hulp (10 maart 2013)
Persbericht: Wettelijke leeftijdsgrens definitief naar 18 jaar (1 maart 2013)
Carnaval en comazuipen (15 februari 2013)
SEH-afdelingen behandelden tijdens jaarwisseling meer patiënten door alcohol dan door vuurwerk (5 januari 2013)

Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP
Postbus 9769
3506 GT Utrecht
T: +31 (0)30-6565041
F: +31 (0)30-6565043
E: info@stap.nl