NL EN
Steun het werk van STAP!




-

Alcohol & Kanker

Op deze themapagina vindt u informatie over de relatie tussen alcohol en kanker.
U vindt antwoord op vragen over:
- I Soorten kanker
- II Mechanismen
- III Feiten en cijfers
- IV Aanbevelingen
- V Overige vragen
- VI Test

Verder staan op deze themapagina enkele interessante links, onder meer naar de factsheets van STAP over alcohol en kanker en een overzicht van recent nieuws over dit thema.

Wist u dat?

  • Alcohol in 1988 officieel geclassificeerd is als “carcinogeen (kankerverwekkend) voor mensen” door het Internationaal Agentschap voor Onderzoek naar Kanker (IARC) van de Wereldgezondheidsorganisatie?
  • Alcohol op zeven (naar de nieuwste inzichten zelfs acht) verschillende plaatsen in het lichaam het risico op kanker verhoogt – en dat het voor die kankers niet uitmaakt welke soort alcohol je drinkt?
  • Er studies zijn die daarnaast een verband leggen tussen het gebruik van (bepaalde?) alcoholhoudende dranken en kanker aan de alvleesklier, de longen en de huid?
  • Alcohol met name kankerverwekkend is vanwege het afbraakproduct aceetaldehyde dat het erfelijk materiaal (DNA) beschadigt?
  • Alcohol bij mensen met een bepaalde genetische variant (ADH1C*1 en/of ALDH2*2) anders wordt afgebroken waardoor er verhoogde niveaus van het giftige - eveneens carcinogene - aceetaldehyde ontstaan?
  • Alcohol ieder jaar verantwoordelijk is voor ongeveer 3.000 nieuwe gevallen van kanker in Nederland? En dat het Wereld Kanker Onderzoek Fonds stelt dat dat aantal wel 5.000 zou kunnen zijn?
  • Met ieder glas alcohol dat wordt gedronken het risico op kanker hoger wordt – met andere woorden, dat er geen veilige ondergrens is aan het gebruik?
  • Alcohol het risico op borstkanker verhoogt? Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen: 1 op de 8 vrouwen krijgt hier ooit in haar leven mee te maken.
  • Alcohol kan leiden tot lever- en maagkanker? Bij 4,5 glas per dag loop je het risico die vormen van kanker te krijgen.
  • Alcohol in de EU verantwoordelijk is voor ongeveer 1 op de 10 gevallen van kanker bij mannen en 1 op de 33 gevallen van kanker bij vrouwen?
  • Alcohol in combinatie met roken het risico op diverse soorten kanker (bijvoorbeeld aan mond, keel, strottenhoofd, slokdarm en lever) verder verhoogt?
  • Alcohol jaarlijks verantwoordelijk is voor 500.000 doden door kanker wereldwijd?
  • Alcohol geen onderdeel uitmaakt van een gezonde leefstijl, zoals bijvoorbeeld groenten en fruit dat wel doen?
  • Stoppen met drinken uw risico op kanker weer verlaagt?
  • Eénderde van alle gevallen van kanker in de Westerse wereld kan worden voorkómen door een gezonde leefstijl (o.a. niet roken, niet drinken, gezond gewicht, gezonde voeding)?

I. Soorten kanker

Wat is kanker?

Kanker wil zeggen “ongecontroleerde deling van cellen”. Celdeling is een normaal proces in het lichaam. Celdelingen gebeuren non-stop om oude cellen te vervangen en om te kunnen groeien. Echter, door toeval of schadelijke invloeden (zoals alcohol of roken) kan het zijn dat er foutjes optreden in de celdeling die niet meer goed gerepareerd worden. De cel blijft zich dan delen en stopt niet meer: er ontstaat een tumor.

Op de website van KWF vindt u meer informatie over wat kanker precies is, inclusief een korte video van 1,5 minuut waarin u ziet wat er in uw lichaam gebeurt in het geval van kanker.

Kanker is inmiddels wereldwijd de belangrijkste doodsoorzaak – lees meer hierover op de website van WKOF. Volgens emeritus hoogleraar Katan komt dit echter niet doordat de kankersterfte toeneemt maar doordat er minder mensen sterven aan hart- en vaatziekten. Hierdoor worden mensen ouder waardoor ze alsnog sterven aan kanker – kanker is een echte ‘ouderdomsziekte’.

Kanker ontstaat niet van de ene op de andere dag. Het ontwikkelt zich over geruime perioden van tijd, vaak zo’n 10-20 jaar.

Onderzoek wijst uit dat een gezonde leefstijl zoals niet roken en drinken, gezonde voeding, voldoende beweging en een gezond gewicht het aantal gevallen van kanker in de Westerse landen met ongeveer een derde omlaag kan brengen.

Tot welke soort kanker kan alcoholgebruik leiden?

Alcohol veroorzaakt kanker van de:
• Mond
• Keelholte
• Strottenhoofd
• Slokdarm
• Dikke darm/endeldarm
• Lever
• Borst
en volgens de nieuwste inzichten ook
• Maag

Bovendien zijn er studies die een verband leggen tussen het gebruik van (bepaalde?) alcoholhoudende dranken en kanker aan de
• Alvleesklier
• Longen
• Huid
• Prostaat

UADT (Upper Aero-Digestive Tract): Allereerst verhoogt alcohol het risico op mond-, keel-, strottenhoofd- en slokdarmkanker. Alcohol brengt hier schade aan, omdat het bij inname langs dit weefsel komt. Direct na inname wordt door mondholtebacteriën aceetaldehyde, het giftige afbraakproduct van alcohol, geproduceerd. Een klein deel van de alcohol wordt vanuit de mond, keel en slokdarm in de bloedbaan geabsorbeerd. Het grootste deel wordt verder verwerkt door maag, lever en darmen. In 2010 heeft alcohol in Nederland naar schatting 1.000 van de 3.000 nieuwe gevallen van mond-, keel-, strottenhoofd- en slokdarmkanker (plaveiselcelcarcinoom) veroorzaakt. Dit betreft ongeveer één op de drie gevallen van kanker in dit gebied.

Darmen: Nadat de alcohol via de mond is ingenomen, komt het via de maag in de darmen. Een deel van het totale aantal gevallen van darmkanker (dikke darm en endeldarm) wordt veroorzaakt door het gebruik van alcohol. Het risico op deze vorm van kanker is significant bij gebruik vanaf 30 gram alcohol per dag. Naar schatting werden in 2010 in Nederland ongeveer 1.400 van de 13.000 gevallen van darmkanker veroorzaakt door alcoholgebruik - dit betreft ruim ééntiende van de gevallen van darmkanker.

Lever: Ook het risico op leverkanker wordt in sterke mate beïnvloed door het gebruik van alcohol. Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds meldde recent dat consumptie van 45 gram alcohol per dag (in Nederland zo'n 4,5 standaardglas bier, wijn of gedistilleerd) kan leiden tot leverkanker.
In de lever wordt ongeveer 90% van de gedronken alcohol afgebroken. Alcohol heeft een indirect effect op het ontstaan van leverkanker. Langdurig gebruik van alcohol kan leiden tot het ontstaan van levercirrose – dit is een onomkeerbaar proces waarbij de levercellen worden omgezet naar littekenweefsel. Tussen de 3 en 10% van de mensen die levercirrose heeft gehad krijgt op latere leeftijd leverkanker. Geschat wordt dat in Nederland in 2010 ongeveer 90 van de ruim 500 gevallen van leverkanker werden veroorzaakt door het gebruik van alcohol. Dat betreft 17% van de gevallen van leverkanker.

Borst: Ook het ontstaan borstkanker wordt beïnvloed door het gebruik van alcohol. Het risico op borstkanker is al bij één glas alcohol per dag verhoogd. Het belangrijkste mechanisme dat hieraan ten grondslag ligt is de hormonale oorsprong van borstkanker. Door alcoholgebruik wordt de oestrogeenspiegel verhoogd, wat het risico op borstkanker verhoogt.
In 2010 werden volgens TNO zo'n 7,7%, dus ongeveer 1.000 van de ruim 13.000 nieuwe gevallen van borstkanker in Nederland veroorzaakt door het gebruik van alcohol. Onderzoekers in het Verenigd Koninkrijk gaan echter uit van een hoger percentage alcoholgerelateerde borstkanker, namelijk 22%.

Maag. Een heel recente toevoeging aan de lijst met kankers door alcohol is maagkanker. Uit een zogenaamd CUP-rapport van het World Cancer Research Fund is gebleken dat het gebruik van meer dan 45 gram alcohol per dag (4,5 Nederlandse standaardglazen) de kans op het krijgen van maagkanker significant verhoogt. Dit verband kwam het sterkste naar voren bij mannen, rokers en ex-rokers.
Elk jaar krijgen ongeveer 1.500 mensen in Nederland de diagnose maagkanker. Omdat de ziekte vaak pas in een laat stadium wordt ontdekt is 5 jaar na de diagnose nog maar 20% van de patiënten in leven.

Alvleesklier: Er zijn al langer aanwijzingen dat alcohol alvleesklierkanker kan veroorzaken (IARC classificatie (2009). Een in 2016 gepubliceerde literatuurstudie laat zien dat gebruik vanaf 2,5 glas drank per dag lijkt samen te hangen met een hoger risico op alvleesklierkanker bij mannen. Er is al een stijging van het risico zichtbaar (zij het niet significant) vanaf 1,5 glas per dag.
Het is niet precies bekend bij hoeveel van de 2.000 Nederlanders die per jaar de diagnose alvleesklierkanker te horen krijgen, alcohol een rol heeft gespeeld.
Al langer was bekend dat een chronische ontsteking van de alvleesklier (pancreatitis) vaak vooraf gaat aan alvleesklierkanker. Chronische pancreatitis komt ongeveer 1.000 keer per jaar voor. Overmatig alcoholgebruik is een belangrijke oorzaak van alvleesklierontsteking.

Longen: Recent zijn enkele studies verschenen waarin een verband wordt gelegd tussen longkanker en een hoge inname van bepaalde (maar niet alle) soorten alcoholhoudende drank. Dat zou betekenen dat niet alleen de alcohol in die dranken kanker kan veroorzaken, maar dat ook andere stoffen in die dranken kankerverwekkend zijn en wel voor de longen. Er zijn ook aanwijzingen dat de combinatie van binge drinken en roken het risico op longkanker verhoogt. Nader onderzoek is wenselijk.

Huid: Een Amerikaanse studie vond een relatie tussen het consumeren van alcohol en het risico op plaveiselcelcarcinoom van de huid. Er lijkt sprake van een dosis-responsrelatie: hoe meer alcohol, hoe groter het risico. Het risico lag bij vrouwen hoger dan bij mannen, bij wie de toename van het aantal plaveiselcelcarcinomen pas significant werd bij drinkers die meer dan 2 glazen alcohol per dag consumeren.
Een andere studie vond een relatie tussen alcoholgebruik en melanoom, vooral bij blanke mannen en vrouwen. Verrassenderwijs was het risico het hoogst op melanomen op lichaamsdelen die minder aan de zon zijn blootgesteld. De onderzoekers ontdekten dat elk glas alcohol per dag leidt tot een 14% hoger risico op melanoom. En elk glas witte wijn per dag verhoogt dat risico met een extra 13%.

Prostaat: Een recente Canadese studie vond een relatie tussen alcoholgebruik en het risico op prostaatkanker. Ook hier lijkt sprake van een dosis-responsrelatie. Het risico op deze vorm van kanker zou al verhoogd zijn vanaf het gebruik van 1,3 gram alcohol, dat is éénachtste glas, gemiddeld per dag.

Verschil tussen mannen en vrouwen
Het grootste deel van de aan alcohol toe te schrijven sterfgevallen door kanker onder vrouwen wordt veroorzaakt door borstkanker. Alcoholgerelateerde kankersterfte onder mannen komt grotendeels door kanker aan mond, keel, strottenhoofd en slokdarm.

Zie dit 1 minuut durende filmpje over een grootschalig onderzoek naar alcohol en kanker in de VS (zie Nelson et al., 2013 voor het volledige artikel).
Kijk ook op: de site van KWF Kankerbestrijding.

-

Alcohol en kanker infographic

-

Alcohol en kanker infographic - pdf (789 kB)

-

Wat voor soort onderzoek is er gedaan naar alcohol en kanker?

Al midden jaren ’50 werd er een significante relatie gevonden tussen alcohol consumptie en kanker aan mond, keel, strottenhoofd en slokdarm. In de jaren ‘70 werd duidelijk dat een combinatie van alcohol en roken het risico op kankers in dit gebied nog verder verhoogde.

1988: IARC Monograph Vol. 44
In 1988 bracht het IARC (International Agency for Research on Cancer) van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een eerste lijvig rapport uit van ruim 400 pagina’s over de relatie tussen alcohol en kanker bij mensen (zie IARC Monograph Volume 44).

Hierin werd geconcludeerd dat:
• Er “voldoende bewijs was voor de kankerverwekkendheid van alcoholhoudende dranken in mensen”. Alcohol werd ingedeeld in Groep 1 “kankerverwekkend voor mensen” – de hoogste classificatie binnen het IARC waarin ruim 100 andere stoffen vallen waaronder asbest, cadmium en tabak.
• De conclusie luidde verder dat het “vóórkomen van kwaadaardige tumoren aan mond, keel, strottenhoofd, slokdarm en lever causaal gerelateerd was aan de consumptie van alcoholhoudende dranken”.
• Bewijs voor de kankerverwekkendheid van alcohol in dieren werd beoordeeld als “ontoereikend”. Dit kwam met name door design kwesties zoals kleine aantallen dieren die onderzocht waren, ontoereikende onderzoeksdesigns, een korte blootstelling aan ethanol en het gebruik van lage doseringen.

2007/2010: IARC Monograph Vol. 96
De honderden epidemiologische studies die volgden in de jaren erna leidden in 2007 tot een nieuwe IARC evaluatie die gepubliceerd werd in de Lancet Oncology. Pdf hier opvraagbaar.

De grootste aanvulling was dat er nu ook:
• “Voldoende bewijs” werd gevonden voor een kankerverwekkend effect van alcohol op dikke darm en endeldarm kanker en borstkanker bij vrouwen.
• Ook was er inmiddels “voldoende bewijs” voor de kankerverwekkendheid van alcohol en aceetaldehyde bij proefdieren.

Het bijna 1.500 pagina’s tellende totaalrapport kwam uit in 2010 onder IARC Monograph Volume 96.

2009/2012: IARC Monograph Vol. 100E
In 2009 werden opnieuw door het IARC enkele aanvullingen gepubliceerd in de Lancet Oncology over de relatie tussen alcohol en kanker. Pdf hier opvraagbaar. De belangrijkste bevindingen hierin:
• Er is beperkt bewijs dat alcoholconsumptie kanker aan de alvleesklier (pancreas) kan veroorzaken. [NB: De werkgroep van WCRF/AICR concludeert in haar recente Continuous Update Project over Alvleesklierkanker (2012) dat er “beperkt bewijs is gevonden voor een non-lineaire associatie tussen alcohol en alvleesklierkanker, duidend op een verhoogd risico voor degenen die meer dan drie glazen alcohol per dag drinken”].
• Er is voldoende bewijs in mensen voor de kankerverwekkendheid van aceetaldehyde (het voornaamste afbraakproduct van alcohol).
• Alcoholconsumptie is kankerverwekkend voor mensen (Groep 1).
• Ethanol in alcoholhoudende dranken is kankerverwekkend voor mensen (Groep 1).
• Aceetaldehyde geassocieerd met de consumptie van alcoholhoudende dranken is kankerverwekkend voor mensen (Groep 1).

Zie hier het volledige IARC Monograph Vol. 100E uit 2012 (p.472 voor Evaluatie).

Grootschalig onderzoek naar Voeding, Leefstijl en Kankerpreventie
Naast het grootschalige onderzoek van het IARC naar de kankerverwekkendheid van alcohol heeft een internationaal team van wetenschappers van het Wereld Kanker Onderzoek Fonds (World Cancer Research Fund - WCRF) en het American Institute for Cancer Research (AICR) hier uitspraken over gedaan op basis van een grondige analyse (Systematische Literatuur Reviews en Meta-analyses). Gedurende een periode van 5 jaar hebben zij al het onderzoek naar de relatie tussen voeding, leefstijl en de preventie van kanker geanalyseerd. Alcohol maakte hiervan deel uit.

Dit resulteerde in 2007 in het toonaangevende Expert Report “Food, Nutrition, Physical Activity and the Prevention of Cancer: a Global Perspective” (oftewel: “Voeding, Voedingspatroon, Lichaamsbeweging en de Preventie van Kanker: een Wereldwijd Perspectief”). Het is het grootste onderzoek naar voeding, leefstijl en kanker dat ooit is verricht. In totaal beslaat de analyse naar Alcohol en Kanker in dit rapport(zie Hoofdstuk 4.8 p. 157-171) ongeveer 500 epidemiologische studies (waaronder grotendeels case-control studies, gevolgd door cohort studies en ecologische studies). Het betreft:
N = 103 studies naar Mond-, Keel- en Strottenhoofdkanker
N = 79 studies naar Slokdarmkanker
N = 86 studies naar Darmkanker (dikke darm/endeldarm)
N = 84 studies naar Leverkanker
N = 126 studies naar Borstkanker
N = 29 studies naar Nierkanker (waarvoor geen verhoogd risico werd gevonden)

WCRF/AICR “Continous Update Project” (CUP)
Een bijkomende kracht van het grootschalige onderzoek van WCRF/AICR is het “Continuous Update Project (CUP)”. In de CUP worden per kankersoort (zoals bijvoorbeeld borstkanker) alle nieuwe onderzoeken op dit gebied naar voeding en leefstijl toegevoegd aan de reeds bestaande databank. Hierdoor kunnen er steeds uitspraken worden gedaan op basis van de gehele evidence-base tot nu toe en niet slechts op basis van een enkele nieuwe studie. Het grootschalige WCRF/AICR onderzoek wordt dan ook terecht beschreven als de “nieuwe standaard voor kankerpreventie”.

Hier vindt u de WCRF/AICR Continuous Update Projecten (CUPs) waaronder de Borstkanker CUP 2010, Leverkanker CUP 2015, Maagkanker CUP 2016, Borstkanker CUP 2017 en Dikke darmkanker CUP 2017.

IARC overzichts tabel

II. Mechanismen

Via welke mechanismen is alcohol kankerverwekkend?

Er zijn verschillende mechanismen die ertoe leiden dat alcohol kankerverwekkend is. De belangrijkste mechanismen worden hieronder toegelicht:

1. DNA mutaties: Het eerste mechanisme dat een rol speelt bij het ontstaan van kanker veroorzaakt door alcohol, is het ontstaan van DNA mutaties . Wanneer alcohol in het lichaam wordt afgebroken, ontstaat het afbraakproduct aceetaldehyde. Dit is een giftige en kankerverwekkende stof die DNA veranderingen teweeg kan brengen die tot kanker kunnen leiden. Aceetaldehyde kan zich binden aan het DNA, waardoor het risico op afwijkende celdelingen toeneemt.

2. Foliumzuurmetabolisme: Een tweede gevolg van alcoholgebruik dat het risico op kanker vergroot heeft temaken met het foliumzuurmetabolisme. Foliumzuur (Vitamine B11) zorgt er normaalgesproken voor dat aantastingen in het DNA worden gerepareerd. Het drinken van alcohol zorgt ervoor dat de opname van foliumzuur in het lichaam wordt beperkt. Dus, als iemand alcohol drinkt en te weinig foliumzuur inneemt (bijv. uit groene groenten), is het mogelijk dat beschadigd DNA niet goed gerepareerd wordt met als gevolg een verhoogde kans op diverse soorten kanker zoals darmkanker en borstkanker.

3. Hormoonhuishouding: Een derde mechanisme dat ten grondslag ligt aan het ontstaan van kanker is de hormoonhuishouding. Dit mechanisme is specifiek van invloed op het ontstaan van borstkanker. Wanneer er alcohol gedronken wordt, versnelt de aanmaak van oestrogeen in het lichaam. Hoe meer het lichaam gedurende het hele leven wordt blootgesteld aan oestrogeen, hoe groter het risico op borstkanker wordt. Zo dragen ook een vroege leeftijd van eerste menstruatie, gebruik van de pil, late intrede van de menopauze, gebruik van hormoontherapie en overgewicht (na de menopauze) bij aan een verhoogd risico op borstkanker, aangezien deze factoren de blootstelling aan oestrogeen beïnvloeden. Het op jonge leeftijd krijgen van kinderen en het geven van borstvoeding werken juist beschermend.

4. Weefselschade: Alcohol veroorzaakt ook schade/irritatie aan het epitheelweefsel van bijvoorbeeld speekselklieren, lever en darmwand. Epitheelweefsel – oftewel oppervlakteweefsel - bedekt de structuren van het lichaam aan zowel de binnen als de buitenzijde en vormt de klieren. Alcohol werkt ook als solvent (oplosmiddel) voor andere giftige stoffen - zoals uit tabak – waardoor deze gemakkelijker worden opgenomen door het lichaam en tot schade leiden.

5. Oxidatieve stress: Oxidatieve stress is een toestand van de stofwisseling waarbij er een bovengemiddeld aantal ‘reactieve zuurstofverbindingen’ wordt gevormd. Reactieve zuurstofverbindingen beschadigen alle delen van de cel, inclusief eiwitten, vetten en het DNA. Oxidatieve stress ontstaat in de cellen bij o.a. alcoholgebruik, roken, obesitas en langdurige blootstelling aan de zon. Het proces is mede verantwoordelijk voor veroudering. Cellen kunnen zich beschermen tegen oxidatieve stress door middel van ‘anti-oxidanten’ en reparaties van het DNA.

Boffetta & Hashibe 2006_Evidence for mechanisms

-

Is er een veilige grens voor alcoholconsumptie?

Uit honderden epidemiologische studies is gebleken dat er géén veilige ondergrens is qua alcoholconsumptie in relatie tot kanker. Het risico op kanker wordt met ieder glas alcohol verhoogd. Dit noemt men de dosis-respons relatie. Voor de meeste kankers maakt het daarbij weinig uit of je bier, wijn, mixdrank of gedistilleerde drank drinkt, het zijn de alcohol/ethanol en het belangrijkste afbraakproduct aceetaldehyde, die het risico op kanker verhogen. Hoe meer iemand drinkt per dag, hoe groter het risico op kanker aan mond/keel, strottenhoofd, slokdarm, lever, dikke darm, endeldarm en borst en volgens de nieuwste inzichten ook maagkanker. Verder wordt alcoholgebruik in verband gebracht met kanker aan de alvleesklier, huid en prostaat. Longkanker is mogelijk een uitzondering op de regel dat het niet uitmaakt welke alcoholhoudende drank je drinkt: die vorm van kanker lijkt meer voor te komen bij mensen met een hoge inname van bepaalde soorten alcoholhoudende dranken (vooral bier en gedistilleerde drank).

Het is inmiddels breed bekend dat het drinken van grote hoeveelheden alcohol per dag schadelijk is voor het lichaam. Echter, ook lage doseringen, die als ‘matig alcoholgebruik’ worden gezien, kunnen niet voorkómen dat er een verhoogd risico op kanker ontstaat. Ieder jaar krijgen naar schatting enkele honderden mensen in Nederland kanker door het drinken van alcohol terwijl ze 'matig' drinken.

Vanuit het perspectief van kankerpreventie luidt de veiligste boodschap dan ook: drink geen alcohol.

Zie voor meer informatie over de dosis-respons relatie v.w.b. alcohol en kanker het in 2016 verschenen artikel van J. Connor: Alcohol consumption as a cause of cancer. Addiction 111: doi: 10.1111/add.13477

III. Feiten en cijfers

Hoe vaak komt kanker door alcohol voor?

Europa is het zwaarst drinkende continent ter wereld. Met ongeveer 12,5 liter pure alcohol per persoon (15+) per jaar (dat is ruim twee en een half glas alcohol per dag) wordt in de EU twee keer zo veel alcohol gedronken als wereldwijd het geval is (6,2 liter pure alcohol per capita 15+/jaar). In Nederland wordt jaarlijks 8,3 liter pure alcohol per capita (15+) geconsumeerd (zie themapagina Feiten en cijfers).

Aangezien Europa het zwaarst drinkende continent is, ligt ook het aantal gevallen van alcoholgeïnduceerde kanker bij ons hoger dan elders in de wereld.

* Er onstaan volgens TNO per jaar ongeveer 2.900 nieuwe kankergevallen in Nederland als gevolg van alcoholgebruik (TNO, 2014). Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds stelt dat dat aantal wel eens hoger zou kunnen zijn.

* 1 op de 10 gevallen van kanker bij Europese mannen en 1 op de 33 bij vrouwen worden veroorzaakt door alcohol (10% resp. 3% - EPIC studie - Schutze et al., 2011, BMJ).

* In Nederland sterven jaarlijks een kleine 1.000 mensen als gevolg van alcoholgerelateerde kankers (TNO, 2014)

* Wereldwijd sterven er jaarlijks naar schatting 400.000 à 500.000 mensen aan kanker veroorzaakt door alcohol (WHO, Global Status Report on Alcohol and Health, 2014 en J. Connor J (2016) Alcohol consumption as a cause of cancer. Addiction 111, 2016: doi: 10.1111/add.13477).

Verlaagt stoppen met drinken mijn risico op kanker?

Jazeker! Als u stopt met drinken en dit langere tijd volhoudt verlaagt u uw risico op kanker. Als helemaal stoppen lastig is kunt u ook proberen te minderen met drinken, minder is altijd beter.

In het WCRF/AICR Beleidsrapport “Policy and Action for Cancer Prevention” uit 2009 staan voor vier verschillende landen zogenaamde “preventability estimates” genoemd (zie Tabel). Dat wil zeggen, percentages van een bepaald type kanker dat voorkómen kan worden door een veranderde leefstijl.

Bijvoorbeeld, als men in het Verenigd Koninkrijk volledig zou stoppen met drinken zou er volgens deze berekeningen 41% minder mond-, keel- en strottenhoofdkanker voorkomen, 51% minder slokdarmkanker, 17% minder gevallen van leverkanker, 7% minder darmkanker en 22% minder borstkanker. Dit geeft aan hoeveel invloed een verandering in leefstijl kan hebben op het ontstaan van kanker.

Percentages te voorkómen kanker door alcohol in vier landen (PAF%)

  Verenigde Staten Verenigd Koninkrijk Brazilië China
Mond en keelholte, strottenhoofd 27% 41% 17% 10%
Slokdarm 34% 51% 23% 11%
Lever 15% 17% 6% 6%
Dikke darm, endeldarm 5% 7% 2% 1%
Borst 11% 22% 6% 1%

Bron: WCRF/AICR Rapport Policy and Action for Cancer Prevention, 2009, p. 152.
PAF=Population Attributable Fraction

TNO heeft in opdracht van KWF Kankerbestrijding de PAF's voor alcohol in Nederland onderzocht. Berekend is hoeveel gevallen van kanker er waren in 2010, als gevolg van alcoholgebruik in 2001.

Uit die studie blijkt dat als niemand in Nederland in 2001 had gedronken er 2.868 gevallen van kanker zouden zijn vermeden. Het zou met name gaan om minder dikke darm en endeldarm kanker (1.391 gevallen) en minder borstkanker (1.024 gevallen).
Bij deze becijfering is rekening gehouden met het feit dat de consumptie van alcoholhoudende drank waarschijnlijk bij nierkanker een beschermd effect heeft. Deze risicoafname is zichtbaar voor inname tot ongeveer 30 gram per dag.

Percentage te voorkómen kanker door alcohol in Nederland in 2010 (PAF%)

Kanker Aantal gevallen Aantal extra gevallen door alcoholgebruik PAF (%)
Mond en keelholte 1.643 598 36,4%
Strottenhoofd 692 137 19,8%
Slokdarm (plaveiselcelcarcinoom) 572 252 44,1%
Lever 522 90 17,2%
Nier 2.105 -624 -29,6%
Dikke darm en endeldarm 12.848 1.391 10,8%
Borst 13.263 1.024 7,7%
Totaal deze kankersoorten 31.645 2.868 9,1%

Bron: TNO, 2014.
PAF=Population Attributable Fraction

Eindrapport PAF-studie, TNO, 2014 (1,29 MB)

-

Wat weten Nederlanders over alcohol en kanker?

Onderzoek door TNS NIPO in opdracht van KWF Kankerbestrijding uit 2014 liet zien dat slechts één op de drie Nederlanders op de hoogte is van de relatie tussen alcohol en kanker. Al eerder (2011) bleek uit het onderzoek van STAP met de titel “Ziek van Alcohol”, dat veel Nederlanders slecht op de hoogte zijn van het feit dat alcoholgebruik het risico op kanker verhoogt. Ruim één op de tien Nederlanders bleek te denken dat alcohol het risico op kanker kan verlagen. Nederlanders waren met name op de hoogte van de relatie tussen alcohol en leverkanker (77%). Ook de negatieve invloed van alcohol op de slokdarm was redelijk bekend (42%). Opvallend weinig mensen waren op de hoogte van de relatie tussen alcoholgebruik en borstkanker. Slechts één op de tien van de respondenten was hiervan op de hoogte.

IV. Aanbevelingen

Aanbevelingen om kanker door alcohol te voorkomen

Aangezien ook lage doseringen het risico op kanker verhogen is vanuit het oogpunt van kankerpreventie:
het veiligste advies om géén alcohol te drinken

Indien u er voor kiest om wél alcohol te drinken beperk uw inname dan tot 1 glas per dag. Dat is dus óf 250 cc bier, óf 100 cc wijn óf 35 cc jenever (of vergelijkbare andere gedistilleerde drank).

Vrouwen die zwanger willen worden, zwanger zijn en borstvoeding geven en jongeren onder de 18 jaar wordt het drinken van alcohol geheel ontraden.

Hier vindt u de Nederlandse samenvatting van de WCRF/AICR Aanbevelingen uit 2007 waaronder Aanbeveling nr. 6 over Alcohol.

Wat zijn de aanbevelingen tijdens chemo of bestraling?

Alcoholgebruik tijdens chemotherapie wordt over het algemeen afgeraden. Dit vanwege de interactie van alcohol met bepaalde middelen uit de chemo, die misselijkheid en braken kan versterken. Ook zorgt alcohol voor een extra overbelasting van de lever, die het ten tijde van de chemo al zwaar heeft. Als de lever door alcohol ontstoken raakt, vooral rond het moment van de behandelingen, dan kan dat de afbraak van de medicatie in de chemokuur verstoren. Dit kan leiden tot verhoogde toxiciteit (giftigheid) van de middelen.

Hetzelfde advies om geen alcohol te drinken wordt vaak gegeven bij mensen die bestralingen ondergaan in de regio van hoofd-, nek- en borstgebied. Vooral ten tijde van de behandelingen zelf kan alcohol, zelfs al in kleine hoeveelheden zoals in mondwater, leiden tot slijmvliesontsteking (‘mucositis’) en de conditie verergeren.

Zie hier een wetenschappelijk overzicht uit 2012 met Richtlijnen voor Voeding en Lichaamsbeweging voor Kankeroverlevers.

V. Overige vragen

Wat zeggen de Richtlijn Alcoholhoudende Dranken van de Gezondheidsraad?

De Gezondheidsraad heeft in november 2015 nieuwe Richtlijnen Goede Voeding uitgebracht. Op basis van de beschikbare wetenschappelijke literatuur geeft de Gezondheidsraad v.w.b. alcohol nu als advies: "Drink geen alcohol of in ieder geval niet meer dan één glas per dag." De Gezondheidsraad raadt daarnaast vrouwen die zwanger willen worden, zwanger zijn of borstvoeding geven aan om geen alcohol te gebruiken.

De achtergrondstudie van de Gezondheidsraad is hier te downloaden.

Maar alcohol is toch goed voor het hart?

Vaak wordt gezegd dat dagelijkse alcoholconsumptie goed is voor het hart. Onderzoek heeft laten zien dat een regelmatige, matige alcoholinname – waarschijnlijk via een verhoging van het “goede” HDL cholesterol – inderdaad een beschermend effect kan hebben op bepaalde soorten hart- en vaatziekten (zoals ischemische beroerte/herseninfarct). Dit effect kan grotendeels worden bereikt met de consumptie van één glas alcohol om de dag.

Hierbij dient rekening te worden gehouden met het feit dat een verlaging van het risico op hart- en vaatziekten met name relevant is voor de subgroep van mensen die vanwege hun leeftijd reeds een verhoogd risico op hart- en vaatziekten heeft. Dit betreft mannen van middelbare leeftijd (> 45 jaar) en vrouwen na de menopauze. Voor mensen onder deze leeftijd levert alcohol netto meer gezondheidsnadelen op (zoals schade aan organen, risico op kanker en ongelukken) dan voordelen.

We bestaan als mens niet alleen uit hart- en vaten - hoe belangrijk deze ook zijn. We weten nu dat ook kleine hoeveelheden alcohol (1 glas per dag) het risico op diverse vormen van kanker verhogen. Kleine hoeveelheden alcohol zijn dus niet per definitie ‘beschermend’ maar brengen ook risico’s met zich mee. Daarnaast weet je niet bij voorbaat hoe groot je gevoeligheid is voor het ontwikkelen van bepaalde ziektes zoals kanker of hart- en vaatziekten. Dit hangt onder meer samen met erfelijkheid en genetische kenmerken.

De Gezondheidsraad (GR) merkt dan ook terecht op dat er andere, veiligere/gezondere manieren zijn om het risico op hart- en vaatziekten te verlagen, zoals bijvoorbeeld meer beweging, een gezond BMI, gezonde voeding etc. Onderzoek naar de totale gezondheidseffecten van alcohol laat zien dat er netto meer nadelen dan voordelen aan kleven. Er mag volgens de Gezondheidsraad dan ook nooit worden aanbevolen om vanwege gezondheidsredenen te gaan drinken.

Indien mensen er voor kiezen om wèl te drinken dan wordt volgens de huidige Richtlijn voor Alcoholhoudende Dranken aanbevolen dit gebruik te beperken tot niet meer dan 1 glas per dag.

Aangezien het positieve effect op hart- en vaatziekten al wordt verkregen met het nuttigen van 1 glas om de dag, is minder drinken dan 1 glas per dag altijd aan te bevelen om andere gezondheidsrisico’s zo veel mogelijk te beperken.

Figuur 1 factsheet 4

Consumptie > 2 glazen verhoogt zowel risico op kanker als hart- en vaatziekten
Het drinken van grotere hoeveelheden alcohol (>2 glazen per dag) leidt tot een verhoogd risico op hart- en vaatziekten (zoals hoge bloeddruk en hersenbloeding). Ook wanneer er gewoonlijk met mate wordt geconsumeerd (1-2 glazen per dag) maar er af en toe piekgebruik plaatsvindt, dan blijkt dat het beschermende effect op hart- en vaatziekten volledig teniet te doen.

Er sterven wereldwijd ruim tweemaal zoveel mensen aan hart- en vaatziekten door schadelijk alcoholgebruik dan dat er sterfgevallen aan hart- en vaatziekten en diabetes worden voorkómen door matig gebruik. Volgens het WHO-rapport Global Status Report on Alcohol and Health betreft 33,4% van alle alcoholsterfgevallen in de wereld hart- en vaatziekten en diabetes. In dit cijfer is rekening gehouden met de voorkómen sterfgevallen a.g.v. de beschermende werking van zeer licht alcoholgebruik.

Kortom:
• Het veiligste advies in relatie tot gezondheid is om niet te drinken
• U kunt uw risico op hart- en vaatziekten ook verlagen op gezondere/veiligere manieren zoals stoppen met roken, voldoende beweging, een gezond gewicht en goede voeding. Dit zijn tevens manieren om uw risico op kanker te verkleinen (zie hier de 10 Aanbevelingen van WCRF om uw risico op kanker te verlagen).

VI. Test

Hoe kan ik testen wat mijn risico op kanker is?

Niet alleen alcoholgebruik beïnvloedt het risico op kanker. Diverse andere leefstijlfactoren - zoals roken, (over)gewicht, het eten van rood vlees en het gebruik van te veel zout en suiker - evenals erfelijke factoren zijn van invloed op het risico op kanker.

Test je risico op kanker en ontvang een advies op maat met de KWF Kanker Risico Test: deze test berekent je risico voor 12 verschillende soorten kanker vergeleken met een gemiddelde Nederlandse man of vrouw en levert een advies ‘op maat’. Tip: vul eerst de ‘Keuzehulp’ in zodat je gerichter weet voor welke kankersoort je de test het beste kunt invullen.

Deze test geeft aan dat je het beste niet kunt drinken om het risico op kanker te verlagen.

Interessante links

Voor meer informatie over Alcohol en Kanker kunt u ook terecht op:
- De website van KWF Kankerbestrijding
- De website van het Wereld Kanker Onderzoek Fonds (WCRF NL)

Wilt u testen hoe gezond u leeft en hoe u uw risico op kanker kunt verkleinen, doe dan de KWF Kanker Risico Test

Hier vindt u de 10 Aanbevelingen van WCRF/AICR om kanker te voorkómen die zijn voortgevloeid uit de meest grootschalige analyse van het wetenschappelijk onderzoek naar Voeding, Leefstijl en Kankerpreventie wereldwijd.

Factsheets en infographic STAP

Op verzoek van KWF Kankerbestrijding heeft het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP de informatie uit vele tientallen studies over alcohol en kanker samengevat. In totaal zijn in het kader van dit project acht factsheets samengesteld waarin onder meer wordt uitgelegd waarom alcohol kankerverwekkend is, wanneer de risico’s op het krijgen van borstkanker bij vrouwen die drinken het grootst zijn, welke drinkpatronen extra risicovol zijn en wat de extra gevaren zijn als drinkers ook roken.

Deze factsheets zijn hier te vinden.

De link naar de infographic Alcohol en Kanker van STAP is hieronder te vinden.

Alcohol en Kanker infographic (789 kB)

-

Recent nieuws

30 gram alcohol of meer per dag verhoogt het risico op darmkanker (7 september 2017)
Gemiddelde Europeaan heeft verhoogd risico op alcoholgerelateerde darmkanker (4 juli 2017)
Minder dan één glas per dag verhoogt al kans op borst- en darmkanker (6 juni 2017)
WKOF: Alcohol vergroot de kans op borstkanker (23 mei 2017)
STAP publiceert infographic over alcohol en kanker (24 april 2017)
Trimbos heeft trainingen ontwikkeld voor kankerpatiënten die minder willen drinken (28 februari 2017)
Beleidsverkenning 'Kennisniveau schadelijkheid van alcohol' verschenen (16 december 2016)
Verband tussen alcoholgebruik en malanoom (2 december 2016)
Drinken van alcohol verhoogt de kans op prostaatkanker (16 november 2016)
Elk glas wijn per dag verhoogt kans op borstkanker met 10% (14 oktober 2016)
Hoogleraar Kahn schrijft boek over schadelijke effecten alcohol (30 september 2016)
Alcoholonderzoeker: "Sporten is geen oplossing voor overmatig drinken" (12 september 2016)
Nederland 2de op ranglijst slokdarmkanker (28 juli 2016)
Wereld Kanker Onderzoek Fonds: gebruik ter preventie van kanker geen alcohol (22 juli 2016)
Hard bewijs dat alcohol zeven typen kanker veroorzaakt (22 juli 2016)
Alcohol onderbelicht aspect bij borstkanker (19 juli 2016)
Broodje Gezond over wijn (28 juni 2016)
Nieuw overzicht van relatie tussen alcohol en borstkanker (27 juni 2016)
Alcohol veroorzaakt huidkanker (2 juni 2016)
Meer drinken ná de overgang: minder hartziekten, maar méér borstkanker (11 mei 2016)
Er is een link tussen alcoholgebruik en maagkanker (21 april 2016)
Relatie gedistilleerdgebruik en alvleesklierkanker (11 april 2016)
Verband alcoholgebruik en kanker grotendeels onbekend (1 april 2016)
Matig alcoholgebruik is helemaal niet goed voor je (22 maart 2016)
Alcohol activeert gen dat borstkanker veroorzaakt (15 maart 2016)

Belgische Stichting tegen Kanker ontkracht rode wijn mythe (5 november 2015)
Alcoholconsumptie verhoogt kankerrisico met 51% (24 september 2015)
Licht alcoholgebruik verhoogt bij vrouwen al risico op alcoholgerelateerde (borst)kanker (19 augustus 2015)
Alcoholgebruik verdubbelt kans op mondkanker (6 juli 2015)
Sterker bewijs dat alcohol leverkanker kan veroorzaken (25 maart 2015)
Jaarlijks zo'n 2.900 kankergevallen in Nederland alcoholgerelateerd (11 december 2014)
Eurocare ingenomen met de nieuwe Europese Code tegen Kanker (14 oktober 2014)
Persbericht: Kennis over relatie alcohol en kanker bereikt burger onvoldoende (26 aug 2014)
Rol van alcohol bij mondkanker tot dusverre onderschat (19 mei 2014)
Bierindustrie boos over schokkende reclamespot (30 apr 2014)
Eurocare: relatie tussen alcohol en kanker bij burgers onbekend (4 feb 2014)
WHO waarschuwt voor alarmerende toename nieuwe kankergevallen (4 feb 2014)
Eén glas per dag verhoogt kans op borstkanker aanzienlijk (30 aug 2013)
Wereld Kanker Onderzoek Fonds introduceert Alcohol Calorieën Calculator (15 jul 2013)
Alcohol belangrijke oorzaak van kankergevallen bij mannen en vrouwen (29 mei 2013)
Alcoholconsumptie beperken verlaagt risico op kankersterfte met 21% (27 mrt 2013)
'Risico kanker door alcohol sterk onderschat' (15 feb 2013)
Toename mondkanker bij vrouwen; roken en alcohol risicofactoren (19 okt 2012)
Persbericht: Gemiddelde alcoholconsumptie Europeaan kan kanker veroorzaken (19 okt 2012)
Risico op borstkanker bij drinkende vrouwen die na de overgang hormonen gebruiken (8 sep 2012)
Zelfs weinig alcohol verhoogt het risico op kanker (21 aug 2012)
Drie glazen of meer per dag: verhoogd risico op kanker aan de dikke darm (10 feb 2012)
Twee glazen wijn: grotere kans op mondkanker (6 feb 2012)
Zes glazen wijn per week verhoogt kans op borstkanker (2 nov 2011)
Per jaar 6000 keer kanker door alcohol (11 apr 2011)
Alcohol verhoogt risico op kanker (8 apr 2011)
Persbericht: Kennis over alcohol en kanker beïnvloedt drinkgedrag (11 april 2004)

Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP
Postbus 9769
3506 GT Utrecht
T: +31 (0)30-6565041
F: +31 (0)30-6565043
E: info@stap.nl