NL EN
DONEER NU!




-

Alcohol & Kanker

Op deze themapagina vindt u informatie over de relatie tussen alcohol en kanker.
U vindt antwoord op vragen over:
- I Soorten kanker
- II Mechanismen
- III Feiten en cijfers
- IV Wat zegt de Gezondheidsraad

Verder staan op deze themapagina enkele interessante links, onder meer naar de factsheets van STAP over alcohol en kanker en een overzicht van recent nieuws over dit thema.

Wist u dat?

  • Alcohol in 1988 officieel geclassificeerd is als “carcinogeen (kankerverwekkend) voor mensen” door het Internationaal Agentschap voor Onderzoek naar Kanker (IARC) van de Wereldgezondheidsorganisatie?
  • Alcohol op zeven (naar de nieuwste inzichten waarschijnlijk zelfs acht) verschillende plaatsen in het lichaam het risico op kanker verhoogt – en dat het voor die kankers niet uitmaakt welke soort alcohol je drinkt?
  • Er studies zijn die daarnaast een verband leggen tussen het gebruik van (bepaalde?) alcoholhoudende dranken en kanker aan bijvoorbeeld de alvleesklier, de longen, de huid en de prostaat?
  • Alcohol met name kankerverwekkend is vanwege het afbraakproduct aceetaldehyde dat het erfelijk materiaal (DNA) beschadigt?
  • Alcohol bij mensen met een bepaalde genetische variant (ADH1C*1 en/of ALDH2*2) anders wordt afgebroken waardoor er verhoogde niveaus van aceetaldehyde ontstaan?
  • Volgens een studie in The Lancet Oncology alcohol in 2020 verantwoordelijk was voor 4,1% van alle nieuwe kankergevallen in de wereld?
  • Alcohol volgens de Global Burden of Disease Study - na tabak - de belangrijkste vermijdbare risicofactor is voor het krijgen van kanker?
  • Alcohol in de EU verantwoordelijk is voor ongeveer 1 op de 10 gevallen van kanker bij mannen en 1 op de 33 gevallen van kanker bij vrouwen?
  • Volgens de hiervoor genoemde studie in The Lancet Oncology in 2020 zo'n 4.200 kankergevallen in Nederland toe te schrijven waren aan alcoholgebruik?
  • En volgens de Global Burden of Disease Study alcohol in 2019 mede verantwoordelijk was voor ongeveer 3.500 sterfgevallen van kanker in Nederland?
  • Dat elk gebruik van alcohol het risico verhoogt op kanker in de mond, keelholte, strottenhoofd, slokdarm en borst, 3 glazen of meer per dag het risico op darmkanker en 4,5 glazen of meer per dag het risico op kanker van de maag en lever?
  • Met ieder glas alcohol dat wordt gedronken het risico op kanker hoger wordt, met andere woorden, dat er geen veilige ondergrens is aan het gebruik?
  • Alcohol in combinatie met roken het risico op diverse soorten kanker (bijvoorbeeld aan mond, keel, strottenhoofd, slokdarm en lever) verder verhoogt?
  • Alcohol geen onderdeel uitmaakt van een gezonde leefstijl, zoals bijvoorbeeld groenten en fruit dat wel doen?
  • Stoppen met drinken het risico op kanker weer verlaagt?
  • Zo'n éénderde van alle gevallen van kanker en bijna 40% van de kankersterfte had kunnen worden voorkómen door een gezonde leefstijl (o.a. niet roken, niet drinken, gezond gewicht, gezonde voeding)?

I. Soorten kanker

Wat is kanker?

Kanker wil zeggen “ongecontroleerde deling van cellen”. Celdeling is een normaal proces in het lichaam. Celdelingen gebeuren non-stop om oude cellen te vervangen en om te kunnen groeien. Echter, door toeval of schadelijke invloeden (zoals alcohol of roken) kan het zijn dat er foutjes optreden in de celdeling die niet meer goed gerepareerd worden. De cel blijft zich dan delen en stopt niet meer: er ontstaat een tumor.

Kanker ontstaat niet van de ene op de andere dag. Het ontwikkelt zich over geruime perioden van tijd, vaak zo’n 10-20 jaar.

Onderzoek wijst uit dat een gezonde leefstijl zoals niet roken en drinken, gezonde voeding, voldoende beweging en een gezond gewicht het aantal gevallen van kanker in de Westerse landen met ongeveer een derde omlaag kan brengen.

Tot welke typen kanker kan alcoholgebruik leiden?

Alcohol veroorzaakt kanker van de:
• Mond
• Keelholte
• Strottenhoofd
• Slokdarm
• Dikke darm/endeldarm
• Lever
• Borst
en volgens het gerenommeerde World Cancer Research Fund veroorzaakt alcohol waarschijnlijk ook kanker van de
• Maag

Bovendien zijn er diverse studies die een verband leggen tussen het gebruik van (bepaalde?) alcoholhoudende dranken en kanker aan de
• Alvleesklier
• Longen
• Huid
• Prostaat

Meer informatie over vormen van kanker die veroorzaakt worden door alcoholgebruik:

UADT (Upper Aero-Digestive Tract): Elk alcoholgebruik verhoogt het risico op mond-, keel-, strottenhoofd- en slokdarmkanker. Alcohol brengt hier schade aan, omdat het bij inname langs dit weefsel komt. Alcoholgebruik in combinatie met tabaksgebruik is extra riskant. In Nederland stierven in 2019 naar schatting circa 1.230 mensen aan mede door alcoholgebruik veroorzaakte lippen- en mond-, keel-, strottenhoofd- en slokdarmkanker. Kijken we alleen naar slokdarmkanker dan blijkt - volgens TNO - alcohol verantwoordelijk voor bijna de helft (44,7%) van alle gevallen van die ziekte.

Darmen: Nadat de alcohol via de mond is ingenomen, komt het via de maag in de darmen. Een deel van het totale aantal gevallen van darmkanker (dikke darm en endeldarm) wordt veroorzaakt door het gebruik van alcohol. Het risico op darmkanker wordt met name groter als men 3 standaardglazen alcohol of meer per dag drinkt. Naar schatting stierven in 2019 in Nederland ongeveer 1.140 mensen aan darmkanker (mede) veroorzaakt door alcoholgebruik.

Lever: Ook het risico op leverkanker wordt in sterke mate beïnvloed door het gebruik van alcohol. Het World Cancer Research Fund meldde recent dat consumptie van 45 gram alcohol per dag (in Nederland zo'n 4,5 standaardglazen alcoholhoudende drank) kan leiden tot leverkanker.
In de lever wordt ongeveer 90% van de gedronken alcohol afgebroken. Langdurig gebruik van alcohol kan leiden tot het ontstaan van levercirrose, dat is een onomkeerbaar proces waarbij de levercellen worden omgezet naar littekenweefsel. Tussen de 3 en 10% van de mensen die levercirrose heeft gehad krijgt op latere leeftijd leverkanker. Geschat wordt dat in Nederland in 2019 bijna 380 mensen stierven aan leverkanker mede veroorzaakt door het gebruik van alcohol.

Borst: Ook het ontstaan van borstkanker wordt beïnvloed door het gebruik van alcohol. Het risico op borstkanker is bij elk alcoholgebruik verhoogd. Het belangrijkste mechanisme dat hieraan ten grondslag ligt is de hormonale oorsprong van borstkanker. Door alcoholgebruik stijgt de oestrogeenspiegel, wat het risico op borstkanker verhoogt.
Volgens de WHO zijn jaarlijks ruim 1.000 nieuwe gevallen van borstkanker in Nederland toe te schrijven aan het gebruik van alcohol. In 2019 zouden (volgens de Global Burden of Disease Study) ruim 600 sterfgevallen van borstkanker mede veroorzaakt zijn door alcoholgebruik.

Maag: Een heel recente toevoeging aan de lijst met kankers door alcohol is maagkanker. Uit een zogenaamd CUP-rapport van het World Cancer Research Fund is gebleken dat het gebruik van meer dan 45 gram alcohol per dag (4,5 Nederlandse standaardglazen) waarschijnlijk de kans op het krijgen van maagkanker significant verhoogt. Dit verband kwam het sterkste naar voren bij mannen, rokers en ex-rokers. Mogelijk lopen drinkers van gedistilleerde dranken ook meer risico.
Elk jaar krijgen ongeveer 1.100 mensen in Nederland de diagnose maagkanker. Omdat de ziekte vaak pas in een laat stadium wordt ontdekt is 5 jaar na de diagnose nog maar 20% van de patiënten in leven.

Meer informatie over vormen van kanker die volgens sommige onderzoekers daarnaast in verband gebracht kunnen worden met alcoholgebruik:

Alvleesklier: Er zijn al langer aanwijzingen dat alcohol alvleesklierkanker kan veroorzaken (IARC classificatie (2009). Een in 2016 gepubliceerde literatuurstudie laat zien dat gebruik vanaf 2,5 glas drank per dag lijkt samen te hangen met een hoger risico op alvleesklierkanker bij mannen. Er is al een stijging van het risico zichtbaar (zij het niet significant) vanaf 1,5 glas per dag. Uit een recente Koreaanse meta-analyse (Jun, 2023) bleek ook dat gebruik vanaf 2,5 glas alcohol per dag bijdraagt aan het risico op alvleesklierkanker.
Het is niet precies bekend bij hoeveel van de 2.900 Nederlanders die per jaar de diagnose alvleesklierkanker te horen krijgen, alcohol een rol heeft gespeeld.
Al langer was bekend dat een chronische ontsteking van de alvleesklier (pancreatitis) vaak vooraf gaat aan alvleesklierkanker. Chronische pancreatitis komt ongeveer 1.000 keer per jaar voor. Overmatig alcoholgebruik is een belangrijke oorzaak van alvleesklierontsteking.

Longen: Recent zijn enkele studies verschenen waarin een verband wordt gelegd tussen longkanker en een hoge inname van bepaalde (maar niet alle) soorten alcoholhoudende drank. Dat zou betekenen dat niet alleen de alcohol in die dranken kanker kan veroorzaken, maar dat ook andere stoffen in die dranken kankerverwekkend zijn en wel voor de longen. Er zijn ook aanwijzingen dat de combinatie van binge drinken en roken het risico op longkanker verhoogt. Nader onderzoek is wenselijk.

Huid: Een Amerikaanse studie vond een relatie tussen het consumeren van alcohol en het risico op plaveiselcelcarcinoom van de huid. Er lijkt sprake van een dosis-responsrelatie: hoe meer alcohol, hoe groter het risico. Het risico lag bij vrouwen hoger dan bij mannen, bij wie de toename van het aantal plaveiselcelcarcinomen pas significant werd bij drinkers die meer dan 2 glazen alcohol per dag consumeren. In de British Journal of Dermatology verscheen een studie waarin gesteld werd dat de kans op huidkanker groter is als alcohol gedronken wordt in de zon.
Een andere studie vond een relatie tussen alcoholgebruik en melanoom, vooral bij blanke mannen en vrouwen. Verrassenderwijs was het risico het hoogst op melanomen op lichaamsdelen die minder aan de zon zijn blootgesteld. De onderzoekers ontdekten dat elk glas alcohol per dag leidt tot een 14% hoger risico op melanoom. En elk glas witte wijn per dag verhoogt dat risico met een extra 13%.

Prostaat: In 2022 heeft de Amerikaanse onderzoeker Amanda Macke – samen met Armen Petrosyan en met steun van de National Institutes of Health – een uitgebreide literatuurstudie gedaan naar het bewijs zowel voor als tegen de rol van alcohol bij de ontwikkeling van prostaatkanker. De resultaten zijn verschenen in het tijdschrift Biomolecules. De algemene conclusie is dat langdurige hoge alcoholconsumptie, vooral binge drinken, geassocieerd kan worden met een verhoogd risico op prostaatkanker. Dit effect is niet beperkt tot een bepaald type drank. Er is dus geen beschermend effect van rode wijn, zoals eerder wel werd gesteld. Uit de hiervoor al genoemde meta-analyse van Jun et al. (2023) bleek ook dat zwaar drinken (in deze studie gedefinieerd als meer dan 2,5 glas alcohol per dag) bijdraagt aan het risico op prostaatkanker.
Belangrijk is om op te merken dat het World Cancer Research Fund en het International Agency for Research on Cancer stellen dat er (op dit moment) onvoldoende bewijs is om te zeggen dat er sprake is van causaliteit (oorzakelijk verband).

Verschil tussen mannen en vrouwen
Volgens een in 2021 door WHO Europa uitgegeven factsheet krijgen mannen als gevolg van alcoholgebruik vooral darmkanker, vrouwen krijgen vooral borstkanker.

Wat voor soort onderzoek is er gedaan naar alcohol en kanker?

Al midden jaren ’50 werd er een significante relatie gevonden tussen alcohol consumptie en kanker aan mond, keel, strottenhoofd en slokdarm. In de jaren ‘70 werd duidelijk dat een combinatie van alcohol en roken het risico op kankers in dit gebied nog verder verhoogde.

1988: IARC Monograph Vol. 44
In 1988 bracht het IARC (International Agency for Research on Cancer) van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een eerste lijvig rapport uit van ruim 400 pagina’s over de relatie tussen alcohol en kanker bij mensen (zie IARC Monograph Volume 44).
Hierin werd geconcludeerd dat:
• Er “voldoende bewijs was voor de kankerverwekkendheid van alcoholhoudende dranken in mensen”. Alcohol werd ingedeeld in Groep 1 “kankerverwekkend voor mensen”, de hoogste classificatie binnen het IARC waarin ruim 100 andere stoffen vallen waaronder asbest, cadmium en tabak.
• De conclusie luidde verder dat het “vóórkomen van kwaadaardige tumoren aan mond, keel, strottenhoofd, slokdarm en lever causaal gerelateerd was aan de consumptie van alcoholhoudende dranken”.
• Bewijs voor de kankerverwekkendheid van alcohol in dieren werd beoordeeld als “ontoereikend”. Dit kwam met name door design kwesties zoals kleine aantallen dieren die onderzocht waren, ontoereikende onderzoeksdesigns, een korte blootstelling aan ethanol en het gebruik van lage doseringen.

2007/2010: IARC Monograph Vol. 96
De honderden epidemiologische studies die volgden in de jaren erna leidden in 2007 tot een nieuwe IARC evaluatie die gepubliceerd werd in de Lancet Oncology. Pdf onderzoeksverslag van Baan c.s. hier opvraagbaar.
De grootste aanvulling was dat er nu ook:
• “Voldoende bewijs” werd gevonden voor een kankerverwekkend effect van alcohol op dikke darm en endeldarm kanker en borstkanker bij vrouwen.
• Ook was er inmiddels “voldoende bewijs” voor de kankerverwekkendheid van alcohol en aceetaldehyde bij proefdieren.
Het bijna 1.500 pagina’s tellende totaalrapport kwam uit in 2010 onder IARC Monograph Volume 96.

2009/2012: IARC Monograph Vol. 100E
In 2009 werden opnieuw door het IARC enkele aanvullingen gepubliceerd in de Lancet Oncology over de relatie tussen alcohol en kanker. Pdf hier opvraagbaar. De belangrijkste bevindingen hierin:
• Er is beperkt bewijs gevonden voor een non-lineaire associatie tussen alcohol en alvleesklierkanker, duidend op een verhoogd risico voor degenen die meer dan drie glazen alcohol per dag drinken”.
• Er is voldoende bewijs in mensen voor de kankerverwekkendheid van aceetaldehyde (het voornaamste afbraakproduct van alcohol).
• Alcoholconsumptie is kankerverwekkend voor mensen (Groep 1).
• Ethanol in alcoholhoudende dranken is kankerverwekkend voor mensen (Groep 1).
• Aceetaldehyde geassocieerd met de consumptie van alcoholhoudende dranken is kankerverwekkend voor mensen (Groep 1).
Zie hier het volledige IARC Monograph Vol. 100E uit 2012 (p.472 voor Evaluatie).

2002/2007: Grootschalig onderzoek naar Voeding, Leefstijl en Kankerpreventie
Naast het grootschalige onderzoek van het IARC naar de kankerverwekkendheid van alcohol heeft een internationaal team van wetenschappers van het Wereld Kanker Onderzoek Fonds (World Cancer Research Fund - WCRF) en het American Institute for Cancer Research (AICR) hier uitspraken over gedaan op basis van een grondige analyse (Systematische Literatuur Reviews en Meta-analyses). Gedurende een periode van 5 jaar hebben zij al het onderzoek naar de relatie tussen voeding, leefstijl en de preventie van kanker geanalyseerd. Alcohol maakte hiervan deel uit.
Dit resulteerde in 2007 in het toonaangevende Expert Report “Food, Nutrition, Physical Activity and the Prevention of Cancer: a Global Perspective” (oftewel: “Voeding, Voedingspatroon, Lichaamsbeweging en de Preventie van Kanker: een Wereldwijd Perspectief”). Het was destijds het grootste onderzoek naar voeding, leefstijl en kanker dat ooit was verricht. In totaal beslaat de analyse naar Alcohol en Kanker in dit rapport(zie Hoofdstuk 4.8 p. 157-171) ongeveer 500 epidemiologische studies (waaronder grotendeels case-control studies, gevolgd door cohort studies en ecologische studies). Het betreft:
N = 103 studies naar Mond-, Keel- en Strottenhoofdkanker
N = 79 studies naar Slokdarmkanker
N = 86 studies naar Darmkanker (dikke darm/endeldarm)
N = 84 studies naar Leverkanker
N = 126 studies naar Borstkanker
N = 29 studies naar Nierkanker (waarvoor geen verhoogd risico werd gevonden)

2016-2017: WCRF/AICR “Continous Update Project” (CUP)
Een bijkomende kracht van het grootschalige onderzoek van WCRF/AICR is het “Continuous Update Project (CUP)”. In de CUP worden per kankersoort (zoals bijvoorbeeld borstkanker) alle nieuwe onderzoeken op dit gebied naar voeding en leefstijl toegevoegd aan de reeds bestaande databank. Hierdoor kunnen er steeds uitspraken worden gedaan op basis van de gehele evidence-base tot nu toe en niet slechts op basis van een enkele nieuwe studie. Het grootschalige WCRF/AICR onderzoek wordt dan ook terecht beschreven als de “nieuwe standaard voor kankerpreventie”.
Enkele voorbeelden van rapporten in het kader van het WCRF/AICR Continuous Update Projecten (CUPs) zijn: Maagkanker CUP 2016, Borstkanker CUP 2017, Dikke darmkanker CUP 2017.

2018: Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective report.
Dit zogenaamde Third Expert Report werd in 2018 opgesteld door World Cancer Research Fund International namens AICR, WCRF en WKOF in het kader van het Continuous Update Project. Meer informatie over dit rapport vindt u hier.
Het deelrapport over alcohol (zie hieronder) stelt dat er sterk bewijs is dat alcoholhoudende dranken:
• Het risico verhoogt op kanker aan de mond, keelholte, strottenhoofd, slokdarm en borst (post- en premenopauzaal).
• Ongeveer 30 gram alcohol per dag of meer het risico verhoogt op darmkanker.
• Ongeveer 45 gram per dag of meer het risico verhoogt op maag- en leverkanker.
• Tot 30 gram alcohol per dag het risico verlaagt op nierkanker.

Alcoholic drinks and the risk of cancer (2,66 MB)

Bewijslast alcohol en kanker

2020: World Cancer Report
In dit rapport van het International Agency for Research on Cancer wordt onder meer gemeld dat het onderzoek naar de relatie tussen alcohol en kanker aan de prostaat en kanker aan de galblaas (nog?) geen consistent beeld geeft. Ook wordt ingegaan op het feit dat sommige drinkers met een bepaald gen, voornamelijk woonachtig in Azië, die een flush ervaren als ze alcohol hebben gedronken, meer kans lopen bepaalde alcoholgerelateerde kankers te krijgen.

-

II. Mechanismen

Via welke mechanismen is alcohol kankerverwekkend?

Er zijn verschillende mechanismen die ertoe leiden dat alcohol kankerverwekkend is. De 4 belangrijkste mechanismen worden hieronder toegelicht:

1. Aceetaldehyde: Het eerste mechanisme dat een rol speelt bij het ontstaan van kanker veroorzaakt door alcohol, is het ontstaan van DNA mutaties . Wanneer alcohol in het lichaam wordt afgebroken, ontstaat het afbraakproduct aceetaldehyde. Dit is een giftige en kankerverwekkende stof die DNA veranderingen teweeg kan brengen die tot kanker kunnen leiden. Aceetaldehyde kan zich binden aan het DNA, waardoor het risico op afwijkende celdelingen toeneemt.

2. Hormoonhuishouding: Een tweede mechanisme dat ten grondslag ligt aan het ontstaan van kanker is de hormoonhuishouding. Dit mechanisme is specifiek van invloed op het ontstaan van borstkanker. Wanneer er alcohol gedronken wordt, versnelt de aanmaak van oestrogeen in het lichaam. Hoe meer het lichaam gedurende het hele leven wordt blootgesteld aan oestrogeen, hoe groter het risico op borstkanker wordt. Zo dragen ook een vroege leeftijd van eerste menstruatie, gebruik van de pil, late intrede van de menopauze, gebruik van hormoontherapie en overgewicht (na de menopauze) bij aan een verhoogd risico op borstkanker, aangezien deze factoren de blootstelling aan oestrogeen beïnvloeden. Het op jonge leeftijd krijgen van kinderen en het geven van borstvoeding werken juist beschermend.

3. Oxidatieve stress: Oxidatieve stress is een toestand van de stofwisseling waarbij er een bovengemiddeld aantal ‘reactieve zuurstofverbindingen’ wordt gevormd. Reactieve zuurstofverbindingen beschadigen alle delen van de cel, inclusief eiwitten, vetten en het DNA. Oxidatieve stress ontstaat in de cellen bij o.a. alcoholgebruik, roken, obesitas en langdurige blootstelling aan de zon. Het proces is mede verantwoordelijk voor veroudering. Cellen kunnen zich beschermen tegen oxidatieve stress door middel van ‘anti-oxidanten’ en reparaties van het DNA.

4. Foliumzuurmetabolisme: Een ander gevolg van alcoholgebruik dat het risico op kanker vergroot heeft te maken met het foliumzuurmetabolisme. Foliumzuur (Vitamine B11) zorgt er normaalgesproken voor dat aantastingen in het DNA worden gerepareerd. Het drinken van alcohol zorgt ervoor dat de opname van foliumzuur in het lichaam wordt beperkt. Dus, als iemand alcohol drinkt en te weinig foliumzuur inneemt (bijv. uit groene groenten), is het mogelijk dat beschadigd DNA niet goed gerepareerd wordt met als gevolg een verhoogde kans op diverse soorten kanker zoals darmkanker en borstkanker.

Mechanisme kankerverwekkend

Bron: WHO.

-

Is er een veilige grens voor alcoholconsumptie?

Uit honderden epidemiologische studies is gebleken dat er géén veilige ondergrens is qua alcoholconsumptie in relatie tot kanker. Het risico op kanker wordt met ieder glas alcohol verhoogd. Dit noemt men de dosis-respons relatie. Voor de meeste kankers maakt het daarbij weinig uit of je bier, wijn, mixdrank of gedistilleerde drank drinkt, het zijn de alcohol/ethanol en het belangrijkste afbraakproduct aceetaldehyde, die het risico op kanker verhogen.

Elk gebruik van alcohol verhoogt het risico op kanker in de mond, keelholte, strottenhoofd, slokdarm en borst, 3 glazen of meer per dag het risico op darmkanker en 4,5 glazen of meer per dag het risico op kanker van de lever en waarschijnlijk de maag. Verder wordt alcoholgebruik in verband gebracht met kanker aan de alvleesklier, huid en longen.

Zelfs matig alcohol gebruiken betekent dus een verhoogd risico op kanker. Ieder jaar krijgen naar schatting enkele honderden mensen in Nederland kanker door het drinken van alcohol terwijl ze 'matig' drinken. Een in 2019 verschenen studie heeft het risico van matig drinken getracht uit te drukken in "sigarettenequivalenten". Daaruit bleek dat het drinken van één fles wijn per week – wat het kankerrisico betreft - ongeveer gelijk staat aan het roken van vijf sigaretten per week voor mannen en tien voor vrouwen. Dat vrouwen slechter scoren komt voornamelijk door het verhoogde risico op borstkanker door alcoholconsumptie.

Vanuit het perspectief van kankerpreventie luidt de veiligste boodschap dan ook: drink geen alcohol.

Zie voor meer informatie over de dosis-respons relatie v.w.b. alcohol en kanker het in 2016 verschenen artikel van J. Connor: Alcohol consumption as a cause of cancer. Addiction 111: doi: 10.1111/add.13477

De studie naar kankerrisico a.g.v. één fles wijn, uitgedrukt in sigarettenequivalenten, is via onderstaande link te downloaden.

Hydes - A comparison of gender-linked population cancer risk between alcohol and tobacco (1,09 MB)

-

Alcohol and cancer

Bron: www.alcoholandcancer.eu

III. Feiten en cijfers

Hoe vaak komt kanker door alcohol voor?

Een redelijk recent cijfer over de incidentie van kanker in Nederland als gevolg van alcoholgebruik is te vinden in een supplement bij een studie van Rumgay en collega's, verschenen in The Lancet Oncology. Zij komen op 4.200 nieuwe alcoholgerelateerde kankergevallen in Nederland in 2020.
Het aantal jaarlijkse sterfgevallen aan kanker (mede)veroorzaakt door alcoholgebruik in Nederland is geschat in het kader van de Global Burden of Disease Study. Het zou gaan om bijna 3.500 gevallen. Per soort kanker is berekend welk percentage sterfgevallen in 2019 alcoholgerelateerd was. Hoog scoren met name kanker van de mond- en keelholte. Meer dan de helft van de sterfgevallen in ons land aan deze soort kanker komt (mede) door alcoholgebruik.
Andere onderzoekers komen op lagere aantallen kankerdiagnoses en kankersterfgevallen in Nederland. Die gebruikten echter andere schattingsmethoden dan internationaal toegepast worden. Die worden als minder betrouwbaar gekwalificeerd omdat geen rekening wordt gehouden met het feit dat er bij sommige soorten alcoholgerelateerde kanker geen veilige ondergrens is.

Aangezien Europa het zwaarst drinkende continent is, ligt de incidentie van alcoholgerelateerde kanker in de Europese Unie op een hoog niveau. De schatting is ruim 110.000 gevallen. Wat oudere cijfers geven aan dat het vooral mannen zijn die alcoholgerelateerde kanker krijgen. 1 op de 10 gevallen van kanker bij Europese mannen en 1 op de 33 bij Europese vrouwen zou worden veroorzaakt door alcohol (Schütze).
De schatting is dat op jaarbasis 80.000 onderdanen van de Europese Unie sterven als gevolg van alcoholgerelateerde kanker. Deze cijfers zijn te vinden in een in 2023 verschenen factsheet van de WHO over alcohol en kanker in de EU.

Het jaarlijks aantal kankerdiagnoses wereldwijd als gevolg van alcoholgebruik wordt geschat op een kleine driekwart miljoen (Rumgay). Onderstaande taartdiagram laat zien welke soorten kanker het betreft. De jaarlijkse sterfte aan alcoholgerelateerde kanker wordt geschat op 495.000 gevallen: 394.000 mannen en 101.000 vrouwen (GBD 2019, 2022).

Tabel: Nieuwe gevallen en sterfte aan kanker (mede) veroorzaakt door alcoholgebruik (per jaar)

  Aantal jaarlijkse nieuwe gevallen van kanker (mede)veroorzaakt door alcoholgebruik Aantal jaarlijkse sterfgevallen aan kanker (mede)veroorzaakt door alcoholgebruik
Nederland 4.200 3.494
EU 111.300 80.000
Wereld 741.300 495.000

-

Kankersoorten

-

Wat weten Nederlanders over alcohol en kanker?

Er zijn diverse onderzoeken gedaan naar wat Nederlanders weten over alcohol en kanker.

Uit een onderzoek van STAP met de titel 'Ziek van Alcohol' uit 2011 bleek dat 55% van de Nederlanders destijds niet op de hoogte was van het feit dat alcoholgebruik het risico op kanker verhoogt. Ruim één op de tien Nederlanders bleek te denken dat alcohol het risico op kanker kan verlagen. Nederlanders waren met name op de hoogte van de relatie tussen alcohol en leverkanker (77%). Ook de negatieve invloed van alcohol op de slokdarm was redelijk bekend (42%). Opvallend weinig mensen waren op de hoogte van de relatie tussen alcoholgebruik en borstkanker. Slechts één op de tien van de respondenten was hiervan op de hoogte.

Onderzoek door TNS NIPO in opdracht van KWF Kankerbestrijding uit 2014 liet zien dat één op de drie Nederlanders op de hoogte was van de relatie tussen alcohol en kanker. Er was derhalve een daling van de kennis op dit punt.

In 2019 bleek het nog slechter gesteld met de kennis van de Nederlander. Uit onderzoek in opdracht van het ministerie van VWS (uitgevoerd door PanelWizard) bleek namelijk dat minder dan 9% van de Nederlanders spontaan noemt dat alcohol het risico op kanker vergroot. Slechts 5% legt een link tussen alcoholgebruik en een hogere kans op borstkanker.

Het meest recente kennisonderzoek van het Trimbos-instituut is weer gunstiger. Daaruit bleek dat in 2022 37% van de 6.000 mensen die het instituut liet ondervragen over hun kennis van alcoholschade de relatie tussen alcohol en kanker legt. Nog geen derde van de ondervraagden weet dat het drinken van een glas alcohol per dag de kans op borstkanker vergroot.

Volgens het Trimbos-instituut valt er nog veel winst te behalen in vergroting van de kennis op dit gebied. “Dit zou bijvoorbeeld kunnen door het verplicht vermelden van gezondheidswaarschuwingen over alcohol en kanker (‘Alcohol vergroot het risico op darmkanker’) op etiketten van alcoholhoudende dranken, aangezien dit het bewustzijn en de intentie om minder alcohol te drinken kan vergroten, ook bij overmatige en zware drinkers”, aldus Trimbos.

Aanbevelingen om kanker door alcohol te voorkomen

Aangezien ook lage doseringen het risico op kanker verhogen is vanuit het oogpunt van kankerpreventie:
het veiligste advies om géén alcohol te drinken

Indien u er voor kiest om wél alcohol te drinken houd u dan aan de richtlijn van de Gezondheidsraad (zie volgende paragraaf).

Vrouwen die zwanger willen worden, zwanger zijn en borstvoeding geven en jongeren onder de 18 jaar wordt het drinken van alcohol geheel ontraden.

Onderzoek laat zien dat een lange periode zonder alcohol nodig is om het risico op kanker door eerder drankgebruik te verminderen. Er zijn aanwijzingen dat het risico vermindert na tien jaar. En na twintig jaar zou het risico op kanker even groot zijn als het risico voor mensen die nooit gedronken hebben. Meer onderzoek hiernaar is wenselijk.

IV. Wat zegt de Gezondheidsraad?

Wat zegt de Richtlijn Alcoholhoudende Dranken van de Gezondheidsraad?

De Gezondheidsraad heeft in november 2015 nieuwe Richtlijnen Goede Voeding uitgebracht. Op basis van de beschikbare wetenschappelijke literatuur geeft de Gezondheidsraad v.w.b. alcohol nu als advies: "Drink geen alcohol of in ieder geval niet meer dan één glas per dag." De Gezondheidsraad raadt daarnaast jongeren en vrouwen die zwanger willen worden, zwanger zijn of borstvoeding geven aan om geen alcohol te gebruiken.

De achtergrondstudie van de Gezondheidsraad is hier te downloaden.

Website alcohol en borstkanker

V. Meer informatie

Materialen STAP

HIER is de directe link naar de in 2018 ontwikkelde speciale website van STAP over alcohol en borstkanker (www.alcoholenborstkanker.nl). De link naar de infographic Alcohol en Kanker van STAP (ook uit 2018) is hieronder te vinden.

Alcohol en Kanker infographic (789 kB)

-

Campagne Op je gezondheid?

'Op je gezondheid?' is een kenniscampagne over de relatie tussen alcohol en kanker van de Maag Lever Darm Stichting (MLDS) en KWF Kankerbestrijding. De campagne is ontwikkeld in het kader van de Gezonde Generatie en startte in 2023.
Campagnesite: https://www.gezondegeneratie.nl/alcohol/

Hoe kan ik testen wat mijn risico op kanker is?

Niet alleen alcoholgebruik beïnvloedt het risico op kanker. Diverse andere leefstijlfactoren - zoals bewegen, roken, (over)gewicht, het eten van rood vlees - zijn ook van invloed.

Wil je je leefstijl testen? Kijk op: wkof.

Bronnenlijst themapagina Alcohol & Kanker

1. Baan, R., Straif, K., Grosse, Y. et al. Carcinogenicity of alcoholic beverages. Lancet Oncology 8 (2007) 4, 292-293.
https://doi.org/10.1016/S1470-2045(07)70099-2
2. Bagnardi, V., Rota, M., Botteri, E. et al. Alcohol consumption and site-specific cancer risk: A comprehensive dose-response meta-analysis. British Journal of Cancer 112 (2015) 3, 580–593.
https://doi.org/10.1038/bjc.2014.579
3. Bagnardi, V., Rota, M., Botteri, E. et al. Light alcohol drinking and cancer: a meta-analysis. Annals of Oncology 24 (2013) 2, 301–308.
https://doi.org/10.1093/annonc/mds337
4. Boffetta, P., and Hashibe, M. Alcohol and cancer. Lancet Oncology 7 (2006) 7, 149-156.
https://doi.org/10.1016/S1470-2045(06)70577-0
5. Cao, Y., Willett, W.C., Rimm, E.B. et al. Light to moderate intake of alcohol, drinking patterns, and risk of cancer: Results from two prospective US cohort studies. British Medical Journal (2015) 351, h4238.
https://doi.org/10.1136/bmj.h4238
6. Chao, C., Haque, R., Caan, B.J. et al. Red wine consumption not associated with reduced risk of colorectal cancer. Nutrition and Cancer 62 (2010) 6, 849–855.
https://doi.org/10.1080/01635581.2010.492091
7. Chen, W.Y., Rosner, B., Hankinson, S.E. et al. Moderate alcohol consumption during adult life, drinking patterns, and breast cancer risk. JAMA 306 (2011) 17, 1884–1890.
https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/1104580
8. Connor, J. Alcohol consumption as a cause of cancer. Addiction 111 (2016). https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/add.13477
9. GBD 2019. Global burden of 87 risk factors in 204 countries and territories, 1990–2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. The Lancet 396 (2020), 1223–1249. Supplementary appendix 2b (Part 2 of 2).
https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30752-2
10. GBD 2019. The global burden of cancer attributable to risk factors, 2010-19; a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet 400 (2022) 10352, 563-591.
https://doi.org/10.1016/S0140-6736(22)01438-6
11. GR. Richtlijnen goede voeding 2015. Gezondheidsraad, 2015.
12. Hydes, T.J., Burton, R., Inskip, H. et al. A comparison of gender-linked population cancer risks between alcohol and tobacco: how many cigarettes are there in a bottle of wine? BMC Public Health (2019) 19:316
https://doi.org/10.1186/s12889-019-6576-9
13. IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Alcohol consumption and ethyl carbamate. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans 96. International Agency for Research on Cancer, 2010.
14. IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risk to Humans. Alcohol drinking. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans 44. International Agency for Research on Cancer, 1988.
15. IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Personal habits and indoor combustions. A review of human carcinogens. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans 100. I International Agency for Research on Cancer, 2012.
16. IARC. World Cancer Report 2014. International Agency for Research on Cancer, 2014.
17. IARC. World cancer report 2020. International Agency for Research on Cancer, 2020.
18. Jun, S., Park, H., Kim, U-J. et al. Cancer risk based on alcohol consumption levels: a comprehensive systematic review and meta-analysis. Epidemiology and Health (2023) e2023092.
https://doi.org/10.4178/epih.e2023092
19. Kilian, C., Rovira, P., Neufeld, M. et al. Modelling the impact of increased alcohol taxation on alcohol-attributable cancers in the WHO European Region. Lancet Regional Health – Europe 11 (2021) 100225.
https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2021.100225
20. LoConte, N.K., Brewster, A.M., Kaur, J.S. et al. Alcohol and cancer: A statement of the American Society of Clinical Oncology. Journal of Clinical Oncology 36 (2018) 1, 83–93.
https://doi.org/10.1200/JCO.2017.76.1155
21. Pöschl, G. and Seitz, H.K. Review: alcohol and cancer. Alcohol & Alcoholism 39 (2004) 155-165.
https://doi.org/10.1093/alcalc/agh057
22. Rehm, J. a.o. Does alcohol use affect cancer risk? Current Nutrition Reports (2019). https://doi.org/10.1007/s13668-019-0267-0
23. Rombouts, M., Tuithof, M., Voogt, C. Kennismonitor alcohol 2022. Trimbos-instituut.
24. Rumgay, H., Shield, K., Charvat, H. et al. Global burden of cancer in 2020 attributable to alcohol consumption: a population-based study. The Lancet Oncology 22 (2021) 1071-1080. Supplementary appendix
https://doi.org/10.1016/S1470-2045(21)00279-5
25. Schütze, M., Boeing, H., Pischon, T., et al. Alcoholc attributable burden of incidence of cancer in eight European countries based on results from prospective cohort study. British Medical Journal (2011) 342, d1584.
https://doi.org/10.1136/bmj.d1584
26. Secretan, B., Straif, K., Baan, R. et al. A review of human carcinogens – Part E: tobacco, areca nut, alcohol, coal smoke, and salted fish. Lancet Oncology 10 (2009) 11, 1033-1034.
https://doi.org/10.1016/S1470-2045(09)70326-2
27. STAP. Ziek van alcohol: Een analyse van de kennis onder de Nederlandse bevolking over de gevolgen van alcoholgebruik voor onze gezondheid. Utrecht, 2012.
28. Stornetta. A., Guidolin, V. and Balbo, S. Alcohol-derived acetaldehyde exposure in the oral cavity. Cancers 10 (2018) 1, 20.
https://doi.org/10.3390/cancers10010020
29. TNS NIPO. Kennis over kanker en risicofactoren. In opdracht van KWF Kankerbestrijding. 2014.
30. Trimbos-instituut / Panel Wizard. Alcohol onderzoek december 2019.
31. Vartolomei, M.D., Kimura, S., Ferro, M. et al. The impact of moderate wine consumption on the risk of developing prostate cancer. Clinical Epidemiology 10 (2018) 431–444.
https://doi.org/10.2147/CLEP.S163668
32. WCRF/AICR. Diet, nutrition, physical activity and stomach cancer, World Cancer Research Fund, 2018.
33. WCRF/AICR. Diet, nutrition, physical activity and breast cancer. World Cancer Research Fund, 2018.
34. WCRF/AICR. Diet, nutrition, physical activity and colorectal cancer. World Cancer Research Fund, 2017.
35. WCRF/AICR. Diet, nutrition, physical activity and cancer; a global perspective. Continuous Update Project, Expert Report 2018. World Cancer Research Fund, 2018.
36. WCRF/AICR. Food, nutrition, physical activity and cancer; a global perspective. Continuous Update Project, Expert Report 2007. World Cancer Research Fund, 2007.
37. WCRF/AICR. Alcoholic drinks and the risk of cancer. World Cancer Research Fund, 2018.
38. WCRF/AICR. Policy and action for cancer prevention. World Cancer Research Fund, 2009.
39. White, A.J., DeRoo, L.A., Weinberg, C.R et al. Lifetime alcohol intake, binge drinking behaviors, and breast cancer risk. American Journal of Epidemiology 186 (2017) 5, 541–549.
https://doi.org/10.1093/aje/kwx118
40. WHO. Alcohol and cancer in WHO European Region; an appeal for better prevention. World Health Organization, 2023.
41. WHO. Global status report on alcohol and health. World Health Organization, 2011.
42. WHO. Global status report on alcohol and health. World Health Organization, 2014.
43. Zhao, J., Stockwell, T., Roemer, A. et al. Is alcohol consumption a risk factor for prostate cancer? A systematic review and meta-analysis. BMC Cancer 16 (2016) 1, 845.
https://doi.org/10.1186/s12885-016-2891-z

Links

-

Recent nieuws

Stoppen met drinken verlaagt de kans op mondholte- en slokdarmkanker (28 december 2023)
Minder alcoholgebruik één van de doelen van de Nederlandse Kanker Agenda (27 november 2023)
KWF: 1 op de 3 kankergevallen is te voorkomen (24 november 2023)
WHO en IARC: de link tussen alcohol en kanker verdient meer aandacht (6 november 2023)
Hoe meer je drinkt, hoe groter het risico op kanker (16 oktober 2023)
Ongezonde leefstijl oorzaak wereldwijde stijging kankergevallen bij 50-min (6 september 2023)
Van Dalen: Alcoholindustrie probeert waarschuwing op etiket weg te lobbyen (30 augustus 2023)
Vrouwen, alcoholgebruik en kanker (16 augustus 2023)
Kenniscampagne 'Op je gezondheid?' over relatie alcohol en kanker vandaag gestart (3 juli 2023)
Drinkers lopen meer risico op darmkanker op relatief jonge leeftijd (14 juni 2023)
Alcohol is kankerverwekkend en velen weten dat niet (25 mei 2023)
Hoge kosten als gevolg van vroegtijdig overlijden aan alcoholgerelateerde kanker (16 april 2023)
Heineken-topman zaait twijfels over relatie alcohol en kanker (16 februari 2023)
Ierse waarschuwing op flessen wijn valt verkeer in Italië (25 januari 2023)
Canada verlaagt alcoholrichtlijn drastisch (18 januari 2023)
Ierland mag extra gezondheidsinformatie op alcoholverpakkingen eisen (9 januari 2023)
WHO: "Geen enkel niveau van alcoholgebruik is veilig voor onze gezondheid" (4 januari 2023)

Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP
Postbus 9769
3506 GT Utrecht
T: +31 (0)30-6565041
F: +31 (0)30-6565043
E: info@stap.nl