NL EN
DONEER NU!

Feiten en cijfers

Op deze themapagina staan enkele belangrijke bronnen met cijfers over het alcoholgebruik en alcoholgerelateerde problemen in Nederland. Het beoogt geen compleet overzicht te geven van het beschikbare cijfermateriaal.

Aan de orde komen:
- Alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking
- Verkoopplaatsen en -kanalen alcohol
- Alcoholgebruik schoolgaande jongeren
- Alcoholgebruik alle jongeren
- Gebruik van alcohol door jongeren en de opvattingen van ouders
- Bestedingen aan alcohol door jongeren
- Bezoeken SEH en ziekenhuisopnames (o.m. voor comadrinken) bij jongeren
- Alcoholgerelateerde ongevallen en incidenten met jongeren
- Jongeren in de verslavingszorg
- Ouderen in de verslavingszorg
- Drinkers, overmatige drinkers, ex-drinkers, nooit-drinkers en personen die meer drinken dan het GR-advies
- Nederlanders 19+ die méér drinken dan het GR-advies, per GGD-regio en per gemeente
- Nederlanders met alcoholstoornissen / problematisch gebruik / riskant gebruik
- Alcoholgebruik zwangere vrouwen
- Alcoholgerelateerde sterfte
- Alcoholaccijnzen
- Rijden onder invloed
- Alcoholverstrekking jongeren
- Sancties wegens overtreding Drank- en Horecawet en verbod op openbare dronkenschap
- Maatschappelijke en private kosten en baten
- Nederland in vergelijking met andere EU-landen
- Links
- Recent nieuws

1. Alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking

Grafiek: Alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking vanaf 0 jaar, 1960-2018 (bier, wijn, gedistilleerd en totaal, allemaal in liters pure alcohol)

Deze grafiek geeft de ontwikkeling van de alcoholconsumptie per gemiddelde Nederlander (inclusief niet-drinkers en kinderen) weer in liters pure alcohol. De onderste 3 lijnen geven de liters pure alcohol aan die in de vorm van bier, van wijn en van gedistilleerde drank beschikbaar kwamen. Deze drie cijfers zijn ook opgeteld: dat is de bovenste lijn. Die geeft dus de totale hoeveelheid pure alcohol die per Nederlander voor consumptie beschikbaar kwam.

Alcoholconsumptie per nederlander vanaf 0 jaar, 1960-2018

-

Hieronder de link naar de tabel met de achterliggende cijfers en de cijfers over het alcoholgebruik per hoofd van de bevolking van 15 jaar en ouder. Dit omdat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en ook andere internationale organisaties meestal de pure alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking 15+ weergeven. Zie ook de tabel op het einde van deze themapagina waarin de alcoholconsumptie 15+ van Nederland vergeleken wordt met andere EU-landen.

Alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking (bier, wijn, gedistilleerd en totaal) en per hoofd van de bevolking van 15 jaar en ouder (totaal), 1960-2018 in liters pure alcohol (versie april 2019) (75,5 kB)

-

2. Verkoopplaatsen en -kanalen alcohol

Verkoopplaatsen alcohol

Er zijn in Nederland anno 2019 naar schatting bijna 72.000 plaatsen waar legaal alcohol verkocht of geschonken wordt. Het gaat om ruim 22.000 detailhandelsvestigingen en een kleine 50.000 horecabedrijven (commercieel en paracommercieel). Daarnaast wordt naar schatting jaarlijks op 26.500 evenementen zwak-alcoholhoudende drank geschonken met een zogenaamde artikel 35 ontheffing Drank- en Horecawet.

Tabel: Aantal verkoopplaatsen van alcohol (schatting)

Verkoopplaats Geschat aantal
Supermarkten, minisupers, avondwinkels 6.300
Slijterijen/borrelshops, wijnwinkels 3.100
Snackbars (meeneem blikjes bier) 4.800
Overige detailhandel (viswinkels, delicatessenzaken, warenhuizen, taxfreeshops, bierkoeriers, webshops) 8.000
Alcoholverstrekkende commerciële horeca* (cafés, eetcafés, restaurants, discotheken, eroclubs, hotels, herbergen, standpaviljoens)
32.000
Alcoholverstrekkende paracommerciële bedrijven (buurthuizen, sportkantines, kerkelijke kantines) 17.700
Evenementen van zeer tijdelijke aard waarop alcohol geschonken mag worden op grond van een art. 35 ontheffing (zoals ruim 1.500 festivals en naar schatting 25.000 kermissen, braderieën, sportevenementen, buurt- en Koningsdagfeesten). 26.500

*Er zijn ook duizenden commerciële horecabedrijven die géén vergunning hebben om alcohol te verstrekken, zoals veel koffiebarretjes, hamburgerrestaurants, broodjeszaken, shisha lounges, ijssalons en juicebars. Het aantal commerciële horecabedrijven ligt dan ook beduidend hoger dan 32.000.

Bronnen o.m. ing.nl.

Verkoopkanalen alcohol

De supermarkt is het belangrijkste verkoopkanaal van alcoholhoudende dranken: 66% van de alcoholbestedingen vindt daar plaats. Consumenten besteden verder 19% in slijterijen en wijnwinkels. De horeca en alle andere kanalen waren samen verantwoordelijk voor slechts 15% van alle alcoholbestedingen.

Grafiek: Verkoopkanalen van alcohol in 2018, marktaandeel in %

Verkoopkanalen

Bron: Retail Insiders, 2019.

3. Alcoholgebruik schoolgaande jongeren

Peilstationsonderzoeken

Het Trimbos-instituut peilt sinds het midden van de jaren tachtig elke vier jaar in hoeverre leerlingen van klassen 7 en 8 van de basisschool en van het reguliere middelbare onderwijs ervaring hebben met alcohol, tabak, drugs en gokken. Dit gebeurt via het landelijke Peilstationsonderzoek scholieren. De resultaten worden gepubliceerd in een factsheet (basisonderwijs) en in een rapport (voortgezet onderwijs). De cijfers uit het rapport van het voortgezet onderwijs zijn representatief voor de leeftijdsgroep 12-16 jaar.

Uit het onderzoek naar leerlingen van groep 7 en 8 van het basisonderwijs blijkt dat:
- 13% ooit alcoholhoudende drank gedronken, waarvan 78% enkel een paar slokjes en 22% een heel glas of meer.
- Een klein percentage leerlingen (2%) in de afgelopen maand nog alcohol heeft gedronken.
- Eveneens 2% van de leerlingen van groep 7 en 8 wel eens aangeschoten of dronken is geweest.
- Het ooit-gebruik en het gebruik de afgelopen maand bij jongens (respectievelijk 18% en 3%) circa tweemaal zo hoog ligt als bij meisjes (respectievelijk 9% en 1%).
- Het ooit-gebruik hoger is onder autochtone leerlingen (14%) dan onder allochtone leerlingen (8%).

Uit het Peilstationsonderzoek scholieren uit 2015 blijkt dat van de scholieren van 12 t/m 16 jaar van het voortgezet onderwijs:
- 45,4% ooit alcohol heeft gedronken.
- 25,5% in de maand voorafgaande aan het onderzoek heeft gedronken.
- Voor de groep 16-jarige scholieren deze cijfers hoger liggen: 76,2% heeft ooit gedronken, 59,3% heeft de laatste maand gedronken.
- Onder de jongeren die alcohol drinken dronkenschap regelmatig voorkomt. 23% was één keer dronken gedurende de laatste maand, 20,1% twee- of driemaal en 5,8% nog vaker. 69,5% drinkt maandelijks 5 glazen of meer bij één gelegenheid. 20,7% drinkt méér dan 10 glazen alcohol op een weekenddag.
- Bier verreweg de meest populaire drank is onder jongens, gevolgd door mixdranken. Voor meisjes is dit wijn, ook gevolgd door mixdranken.
- Allochtone jongeren een lagere kans hebben om dagelijks alcohol te gebruiken in vergelijking met autochtone jongeren.
- Meisjes en jongens opvallend weinig verschillen m.b.t. laatste maand alcoholgebruik (jongens 30,0%, meisjes 27,6%)
- Er ook weinig verschil is tussen drinkende jongens en drinkende meisjes wat betreft het maandelijks drinken van 5 of meer glazen alcohol bij één gelegenheid (jongens 71,7%, meisjes 68,1%).
- De gemiddelde leeftijd waarop scholieren gaan drinken in 2015 13,2 jaar was.

ESPAD-studie

Een deel van de gegevens uit het Peilstationsonderzoek scholieren wordt sinds 1999 gebruikt door ESPAD, een internationale studie naar middelengebruik bij scholieren in het regulier onderwijs in de leeftijd van 15 en 16 jaar.

- Uit de gegevens van de ESPAD-studie blijkt dat Nederlandse jongeren wat ouder zijn als ze beginnen met drinken dan hun Europese leeftijdsgenoten, maar als ze drinken ze vaak en veel drinken. Van de Nederlandse 15-16 jarige scholieren heeft 26% voor hun 14e jaar al eens gedronken, terwijl het ESPAD gemiddelde 47%. Het ooit gebruik is in Nederland met 73% ook lager dan het ESPAD gemiddelde van 80%, terwijl het gebruik in de afgelopen maand ongeveer gelijk is.
- Nederland behoort, samen met Liechtenstein, Cyprus, Vlaanderen en Malta tot de hoogst scorende landen voor wat betreft het aantal keren alcohol gedronken in de afgelopen maand. Dat geldt ook voor de hoeveelheid alcohol gedronken op de laatste drink-dag. We staan op plaats 6 met boven ons Denemarken (hoogste frequentie), Estland, Zweden, Finland en Ierland.

Espad 2015 3

HBSC-onderzoek

Het alcoholgebruik onder de schoolgaande jeugd (leerlingen in de hoogste klas van het basisonderwijs en leerlingen in het voortgezet onderwijs) is in 2005, 2009, 2013 en 2017 ook gemeten in de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) studie. Deze studie maakt deel uit van het internationale HBSC-onderzoek waaraan inmiddels ruim 40 landen meedoen. In al die landen wordt in elk geval onderzoek gedaan onder 11-, 13- en 15-jarige scholieren. Door de internationale inbedding is het mogelijk om de gegevens van een deel van de Nederlandse leerlingen systematisch te vergelijken met die van kinderen in het buitenland.

Uit de Nederlandse HBSC 2017 studie onder leerlingen van groep 8 van de basisschool (gemiddeld 11,5 jaar) blijkt dat:
- 8% van de leerlingen in groep 8 ooit alcohol heeft gedronken.
- Dat het bij de jongens van groep 8 gaat om 12,6% en bij de meisjes om 4,2%.
- Maandelijks gebruik van alcohol bij 1,7% van deze groep voorkomt.
- Slechts 0,8% ooit dronken is geweest.

Verder blijkt uit het HBSC 2017 onderzoek onder 12 t/m 16 jarigen in het voortgezet onderwijs dat:
- Bijna 45% van de leerlingen ooit alcohol heeft gedronken, 25% in de laatste maand. 16% is ooit dronken geweest.
- Jongens vaker ooit alcohol hebben gebruikt in hun leven dan meisjes.
- Van de 15-jarige leerlingen in het voortgezet onderwijs 40% de laatste maand heeft gedronken, van de 16-jarigen is dat 50%.
- Onder leerlingen die alcohol gebruiken, flink wordt gedronken. Bijna een derde is recent dronken geweest en ruim 70% dronk in de afgelopen maand meer dan vijf glazen alcohol bij één gelegenheid (bingedrinken).
- Van de drinkers 10% meer drinkt dan tien glazen alcohol op een weekenddag.
- Jongens grotere hoeveelheden drinken dan meisjes.
- Voor drinkende jongeren geldt: hoe lager het schoolniveau, des meer er wordt gedronken.
- Jongeren met een migratieachtergrond minder vaak hebben gedronken, maar als zij drinken er geen verschil is in hoeveelheid vergeleken met hun leeftijdgenoten zonder migratieachtergrond.
- Jongeren uit welvarende gezinnen vaker ooit of de laatste maand alcohol hebben gedronken dan hun leeftijdgenoten uit minder welvarende gezinnen.
- Jongeren uit onvolledige gezinnen vaker alcohol drinken, zowel ooit als in de laatste maand, dan jongeren uit volledige gezinnen. Ook meer dan 10 glazen alcohol op een weekenddag drinken komt in deze groep vaker voor.

In 2017 is - net als in 2015 - aanvullend ook onderzoek verricht naar studenten van 16, 17 en 18 jaar in het vervolgonderwijs (MBO en HBO). Uit dat onderzoek blijkt dat van de studenten van 16 t/m 18 jaar van het MBO en HBO:
- 85% ooit alcohol heeft gedronken en bijna drie kwart dat in de afgelopen maand nog heeft gedaan. 
- 21% meer dan 10 glazen op één weekenddag heeft gedronken: jongens (28%) twee keer zo vaak als meisjes (14%).
- studenten van 16 jaar in het vervolgonderwijs vaker ooit hebben gedronken en vaker de laatste maand hebben gedronken dan hun leeftijdgenoten in het voortgezet onderwijs. Blijkbaar hangt alcoholgebruik ook samen met het soort onderwijs.

Trends

Zoals we hiervoor zagen worden er elke vier jaar Peilstationsonderzoeken en elke vier jaar HBSC-onderzoeken gedaan. De onderzoeken wisselen elkaar af. Iedere twee jaar verschijnt één van beide onderzoeken.

Omdat de onderzochte groep basisschoolleerlingen van de Peilstationsonderzoeken niet dezelfde is als die van de HBSC-studies, worden hieronder in de tabellen niet één, maar twee vierjaarlijkse trends gegeven voor ooit-alcohol-gedronken en laatste-maand-gedronken. Omdat er niet eenduidig aan basisschoolleerlingen vragen zijn gesteld over bingedrinken, kan daarvan helemaal geen trend worden gegeven.

Voor wat betreft de schoolgaande jeugd van 12 t/m 16 jaar in het voortgezet onderwijs kan wel over een lange periode één tweejaarlijkse trend gegeven worden, zowel wat betreft ooit-gebruik als laatste-maand-gedronken en laatste-maand-gebinged. Omdat de methodiek van beide onderzoeken niet geheel overeenkomt, is het niet mogelijk de trend weer te geven van alle leerlingen van 12 t/m 16 jaar van het voortgezet onderwijs, maar alleen van de leerlingen van die leeftijd in klas 1 t/m 4. Dit betekent dat de cijfers hieronder iets kunnen afwijken van de cijfers die eerder in deze paragraaf zijn gerapporteerd.

Het is niet mogelijk een lange trend te geven van het gebruik van alcohol bij 16 t/m 18-jarigen in het vervolgonderwijs (MBO en HBO). Er zijn immers alleen gegevens beschikbaar over 2015 en 2017, voor wat betreft ooit-gedronken en laatste-maand-gedronken.

Enkele opvallende cijfers:
- Tussen 2003 en 2017 is het alcoholgebruik onder leerlingen van de basisschool sterk afgenomen. In 2003 had de helft van de leerlingen van groepen 7 en 8 al wel eens gedronken, nu heeft nog maar 8,4% van de leerlingen in groep 8 dat ooit gedaan.
- In 2003 dronk 18,9% van de leerlingen van groep 7 en 8 van de basisschool de maand voorafgaande aan het onderzoek, in 2017 was dat bij de leerlingen van groep 8 nog slechts 1,7%.
- Het percentage leerlingen van 12 t/m 16 jaar uit klas 1 t/m 4 van het voortgezet onderwijs dat ooit alcohol heeft gedronken is tussen 2003 en 2017 ook spectaculair gedaald van 83,5% naar 41,6%.
- Het alcoholgebruik de laatste maand is bij deze groep leerlingen tussen 2003 en 2017 gedaald van 55,3% naar 21,7%.
- Bingedrinken onder drinkende leerlingen van 12 t/m 16 jaar uit klas 1 t/m 4 is in 2017 hoger dan in 2003. In 2003 had 63,7% in de laatste maand wel eens meer dan vijf glazen bij één gelegenheid gedronken. In 2017 is dat 72,0%.
- In de periode 2015-2017 is het alcoholgebruik van 16 t/m 18 jarige studenten van het vervolgonderwijs licht, maar niet significant gestegen. Bij de 16-jarigen nam het ooit-gebruik 4,1 procentpunt toe, het laatste-maand-gebruik 2,8 procentpunt. Bij 17-jarigen ging het om respectievelijk 2,3 en 3,3 procentpunt.

Kortom:
Het alcoholgebruik (ooit en laatste maand) onder leerlingen van het basis- en voortgezet onderwijs is sinds 2003 flink teruggedrongen. Drinken leerlingen eenmaal alcohol, dan consumeren ze regelmatig veel, zelfs méér dan vroeger. Er kan geen lange termijn trend worden gegeven over het alcoholgebruik bij studenten in het vervolgonderwijs.

Tabellen en grafiek trends ooit-alcohol-gedronken

Tabel: Trendgegevens 2003-2017 voor 'ooit-alcohol-gedronken' door leerlingen van het basisonderwijs (in %)

  2003 2007 2011 2015  2005 2009 2013 2017
Groep 7 en 8 basisonderwijs, dus 10 t/m 12 jaar 50,1 35,5 19,3 13,2 Groep 8 basisonderwijs, gemiddeld 11,5 jaar 49,2 28,7 11,0 8,4

Bronnen: Peilstationsonderzoek scholieren - basisonderwijs en HBSC.

Tabel: Trendgegevens 2003-2017 voor 'ooit-alcohol-gedronken' door leerlingen van 12 t/m 16 jaar in klas 1 t/m 4 van het voortgezet onderwijs naar leeftijd (in %)

  2003 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017
  Peil HBSC Peil HBSC Peil HBSC Peil HBSC
12 jaar 71,1 60,5 55,8 41,1 35,4 17,0 18,2 20,2
13 jaar 79,6 70,0 66,1 53,9 53,4 29,0 30,6 27,1
14 jaar 87,7 81,6 80,8 69,8 69,2 48,9 43,1 47,5
15 jaar 90,2 88,0 89,4 83,8 82,9 68,8 64,9 61,6
16 jaar 89,8 86,3 90,8 84,6 87,1 79,3 71,4 67,2
Totaal 83,5 76,9 76,1 65,7 64,4 46,1 42,7 41,6

Bronnen: Peilstationsonderzoek scholieren en HBSC.

Grafiek: Trendgegevens 2003-2017 voor 'ooit-alcohol-gedronken' door leerlingen van 12 t/m 16 jaar in klas 1 t/m 4 van het voortgezet onderwijs naar leeftijd (in %)

Ooit-alcohol-gedronken 2003-2017

Bronnen: Peilstationsonderzoek scholieren en HBSC.

-

Tabel: 'Ooit-alcohol-gedronken' 2015-2017 door studenten van 16 en 17 jaar van het vervolgonderwijs naar leeftijd (in %)

  2015 2017
16 jaar 75,1 79,2
17 jaar 79,3 81,6
18 jaar 85,7 89,4
Totaal 82,0 85,0

Bronnen: Middelengebruik onder studenten van 16-18 jaar op het MBO en HBO 2015 en 2017.

Tabellen en grafiek trends laatste-maand-gedronken

Tabel: Trendgegevens 2003-2017 voor 'laatste-maand-gedronken' door leerlingen van het basisonderwijs (in %)

  2003 2007 2011 2015  2005 2009 2013 2017
Groep 7 en 8 basisonderwijs,
dus 10 t/m 12 jaar
18,9 8,8 5,0 1,9 Groep 8 basisonderwijs, gemiddeld 11,5 jaar 13,9 5,0 2,4 1,7

Bronnen: Peilstationsonderzoek scholieren - basisonderwijs en HBSC.

Tabel: Trendgegevens 2003-2017 voor 'laatste-maand-gedronken' door leerlingen van 12 t/m 16 jaar in klas 1 t/m 4 van het voortgezet onderwijs die aangegeven hebben de afgelopen maand te hebben gedronken, naar leeftijd (in %)

  2003 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017
  Peil HBSC Peil HBSC Peil HBSC Peil HBSC
12 jaar 30,9 22,5 16,1 9,7 7,6 3,7 4,3 3,7
13 jaar 43,0 35,6 27,1 19,6 18,0 10,7 9,2 8,8
14 jaar 62,5 53,9 46,1 38,5 32,3 24,2 20,6 23,7
15 jaar 70,7 68,7 67,9 60,0 58,7 46,7 41,8 40,0
16 jaar 73,9 71,3 73,8 71,3 75,9 66,3 55,7 49,9
Totaal 55,3 48,9 44,6 37,4 35,1 26,7 22,7 21,7

Bronnen: Peilstationsonderzoek scholieren en HBSC.

Grafiek: Trendgegevens 2003-2017 voor 'laatste-maand-gedronken' door leerlingen van 12 t/m 16 jaar in klas 1 t/m 4 van het voortgezet onderwijs naar leeftijd (in %)

Laatste maand gedronken

Bronnen: Peilstationsonderzoek scholieren en HBSC.

Tabel: 'Laatste-maand-gedronken' 2015-2017 door studenten van 16 en 17 jaar van het vervolgonderwijs naar leeftijd (in %)

  2015 2017
16 jaar 60,0 62,8
17 jaar 65,9 69,2
18 jaar 74,0 80,1
Totaal 68,5 73,3

Bronnen: Middelengebruik onder studenten van 16-18 jaar op het MBO en HBO 2015 en 2017.

Tabel en grafiek laatste-maand-gebinged

Tabel: Trendgegevens 2003-2017 voor 'laatste-maand-gebinged"* door leerlingen van 12 t/m 16 jaar in klas 1 t/m 4 van het voortgezet onderwijs naar leeftijd (in %)

  2003 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017
  Peil HBSC Peil HBSC Peil HBSC Peil HBSC
12 jaar 54,2 59,5 47,4 56,4 40,6 47,2 51,7 60,3
13 jaar 55,1 68,0 50,7 58,0 49,7 62,9 56,9 62,0
14 jaar 59,9 74,5 60,2 58,4 57,2 66,8 61,2 66,0
15 jaar 60,7 78,1 70,1 71,5 67,6 73,8 73,3 73,0
16 jaar 75,8 86,8 78,3 77,4 77,4 79,9 81,0 84,6
Totaal 63,7 75,1 64,8 67,2 64,3 72,1 70,0 72,0

*Bingedrinken = afgelopen maand één keer of vaker 5 glazen of meer gedronken hebben op één gelegenheid
NB Deze vraag is alleen gesteld aan de leerlingen die aangaven de laatste maand gedronken te hebben.

Grafiek: Trendgegevens 2003-2017 voor 'laatste-maand-gebinged' door leerlingen van 12 t/m 16 jaar in klas 1 t/m 4 van het voortgezet onderwijs naar leeftijd (in %)

Laatste maand gebinged

Bronnen: Peilstationsonderzoek scholieren en HBSC.

-

Factsheet ESPAD 2011 (332 kB)

HBSC 2013 (9,9 MB)

Growing up unequal full report (48,9 MB)

Ranglijsten EU-lidstaten naar wekelijks alcoholgebruik 15-jarigen (107 kB)

Ontwikkeling in alcohol- en druggebruik onder 15- en 16-jarige scholieren 2011-2015 (104 kB)

Peilstationsonderzoek scholieren - basisonderwijs 2015 (609 kB)

Jeugd en riskant gedrag 2015 (13,2 MB)

ESPAD Report 2015 (3,30 MB)

Veranderingen in middelengebruik onder nederlandse scholieren (4,12 MB)

Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland (HBSC) (2,74 MB)

Middelengebruik onder studenten van 16-18 jaar op het MBO en HBO (9,7 MB)

-

4. Alcoholgebruik alle jongeren

Jongeren van 12 t/m 17 jaar - CBS cijfers

Uit cijfers van het CBS naar de leefstijl van Nederlanders van 12 jaar en ouder zijn gegevens te halen over het alcoholgebruik van jongeren van 12 t/m 17 jaar. Het gaat hierbij om alle jongeren, dus niet alleen om schoolgaande jongeren.

Hieruit blijkt dat in 2018:
- 41,9% van de jongeren in de leeftijd van 12 t/m 17 jaar ooit alcohol heeft gedronken,
- 30,5% van deze jongeren op het moment van onderzoek nog dronk en
- 11,5% ooit alcohol heeft gedronken, maar niet de laatste 12 maanden.

Van de drinkende jongeren van 12 t/m 17 jaar was in 2018 - volgens het CBS - 12,7% een zware drinker. Daarvan is bij meisjes sprake als ze minstens één keer per week ten minste 4 glazen drinken; bij jongens gaat het om minstens één keer per week 6 glazen. De CBS-term 'zwaar drinken' is dus vergelijkbaar met de term 'binge drinken' die het Trimbos hanteert. Het CBS legt de grens echter niet bij 5 glazen, maar bij 4 glazen voor meisjes en 6 glazen voor jongens.

Tabel: Alcoholgebruik jongeren 12 t/m 17 jaar, 2018, in %

Leeftijd Ooit-gedronken Huidige drinkers Zware drinkers onder de drinkers Ex-drinkers
Hele bevolking vanaf 12 jaar 87,3% 76,2% 11,3% 11,2%
Leeftijd 12 t/m 17 jaar 41,9% 30,5% 12,7% 11,8%

Bron: cbs.nl.

Jongeren en jong-volwassenen van 16 t/m 25 jaar - EénVandaag

Uit een in 2018 gehouden onderzoek onder bijna duizend leden van 16 t/m 25 jaar van het Jongerenpanel van EénVandaag bleek 78% regelmatig te drinken.

Van die 78% jongeren en jongvolwassenen van 16 tot en met 25 jaar die aangaven regelmatig te drinken:
- dronk 21% 10 glazen alcohol of meer per week;
- was 25% minstens eens per maand dronken;
- dronk 35% van de jongens minstens eens per maand 6 glazen alcohol binnen 2 uur;
- dronk 29% van de meisjes minstens eens per maand 4 glazen alcohol binnen 2 uur.

Kester - Onderzoek alcohol en jongeren - 2de versie (3,75 MB)

-

5. Gebruik van alcohol door jongeren en de opvattingen van ouders

Sinds 2014 is de leeftijdsgrens voor alcohol en tabak in Nederland 18 jaar. Vanaf dat moment mogen verkopers alleen alcohol en tabak verkopen aan jongeren boven de 18 jaar en mogen jongeren onder de 18 jaar geen alcohol bezitten op voor het publiek toegankelijke plaatsen. Er zijn veel onderzoeken gedaan naar de opvattingen van ouders over die grens van 18 jaar. Omdat in al deze onderzoeken de vraagstelling net iets anders is zijn de uitkomsten moeilijk vergelijkbaar. Zo wordt soms gevraagd naar de leeftijdsgrens voor alcohol én tabak, andere keren alleen naar de alcoholleeftijdsgrens. Het maakt ook uit aan wie de vragen gesteld worden: aan ouders van jongeren die opgenomen zijn geweest in een alcoholpoli, aan alle ouders met kinderen vanaf 12 jaar of alleen aan ouders met kinderen in de leeftijd 16 en 17 jaar. Het lijkt erop dat met name deze laatsten minder streng zijn.

Peilstationsonderzoek 2015
Trimbos heeft in het kader van het Peilstationsonderzoek 2015 onderzoek gedaan naar de opvattingen van ouders. Hieruit bleek dat:
- 97% van alle ouders van pubers vinden dat scholen alcoholvrij moeten zijn;
- 86% het eens is met de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de verkoop van alcohol (was 79% in 2011);
- 26% voor zowel alcohol als tabak een NIX18 afspraak met hun kind heeft gemaakt, dus niet roken en niet drinken voor het 18 jaar;
- 82% van de ouders vinden dat jongeren onder de 16 jaar geen alcohol zouden mogen drinken.
- 56% van mening is dat jongeren onder de 18 jaar niet mogen drinken.

RTL Nieuws
Uit een onderzoek van RTL Nieuws onder ouders van kinderen van 14 tot en met 17 jaar in 2016 bleek dat:
- 56,9% het niet goed vindt dat hun kinderen thuis drinken.
- 67,3% het niet goed vindt als hun kind thuis een feestje geeft en dan drinkt.
- 63,9% het eens is met de alcoholleeftijd van 18 jaar.
- 41,8% het (enigszins) eens is met de stelling dat de leeftijdsgrens voor bier, wijn en mixdranken weer omlaag mag.

Reinier de Graaf / UT
Dat ouders strenger worden blijkt ook de cijfers over jongeren die vanwege overmatig alcoholgebruik in een ziekenhuis werden opgenomen. Gaf in 2011 25% van de ouders geen toestemming om te drinken, in 2017 deed 51% van de ouders dit. In 2016 was dit echter 56%, dus van een verdere toename is geen sprake.

Kindermonitor
Uit de Kindermonitor van de GGD Noord- en Midden-Gelderland blijkt dat in 2017 meer ouders zich bewust lijken van de schadelijke gevolgen van alcohol voor jongeren. 68% van de ouders zegt het niet goed te vinden dat hun kind voor zijn of haar 18e verjaardag voor het eerst een glas alcohol drinkt. In 2013 was dit nog 59% en in 2009 45%. De Kindermonitor van GGD Gelderland-Zuid laat eenzelfde beeld zien: 73% van de ouders vindt het in 2017 niet goed dat hun kind onder de 18 jaar alcohol gebruikt, terwijl dat in 2009 nog 46% was.

EénVandaag
Een vrij recent cijfer over opvattingen van ouders (augustus 2018) komt uit onderzoek van EenVandaag onder bijna 2.500 ouders van 16- en 17-jarige kinderen van het Opiniepanel. Daaruit blijkt dat 56% van deze ouders van 16- en 17-jarigen het hun kind nog steeds toestaat voor z'n 18de alcohol te drinken, 17% staat het zelfs toe in openbare ruimtes (wat verboden is).

HBSC 2017
Uit de HBSC 2017 studie blijkt dat een meerderheid van de leerlingen van 12 t/m 16 jaar van het voortgezet onderwijs zegt dat hun ouders het niet goed vinden als zij thuis drinken, zelfs niet één glas. De tolerantie van ouders voor het drinken van alcohol neemt met de leeftijd van hun kind toe. Waar ouders hun 12-jarige kinderen nog relatief strenge regels opleggen, neemt de strengheid van die regels in de loop van de adolescentie af. Zo vindt 86% van de ouders van 12-jarigen dat drinken in het weekeinde uit den boze is, tegen slechts 29% van de ouders van 16-jarigen. Ouders maken, in ieder geval in de ogen van hun kinderen, nauwelijks verschil in het stellen van regels over alcoholgebruik tussen hun dochters en zoons. Beide groepen worden op ongeveer dezelfde mate aangesproken op de noodzaak tot niet drinken.

Panelwizard
78,2% van de ouders met thuiswonende kinderen tussen de 12 en 17 jaar vindt het ‘normaal’ dat je pas mag roken en drinken vanaf 18 jaar. Dat bleek eind 2018 uit onderzoek van PanelWizard in opdracht van het ministerie van VWS.
Uit dat onderzoek, dat tot nu toe nog niet openbaar gemaakt is, bleek dat in de eerste jaren ná de nieuwe leeftijdsgrens (1 januari 2014) het voor ouders nog wel eens onwennig was om het gesprek over roken en drinken te openen. Dat is anno 2018 duidelijk niet meer het geval: 98,3% van de ouders heeft er geen probleem mee. Voor veel gezinnen blijkt aan tafel tijdens het eten het populairste moment om over drinken te praten (38%).

Tabel: Regels van ouders van leerlingen van 12 t/m 16 jaar uit het voortgezet onderwijs over alcoholgebruik, 2017, in %

  12 jaar 13 jaar 14 jaar 15 jaar 16 jaar Totaal
Mag zeker niet 1 glas thuis drinken 79,6 66,7 48,8 34,8 26,2 51,9
Mag zeker niet meerdere glazen thuis drinken 92,7 85,3 72,3 55,7 41,9 70,5
Mag zeker niet op een feestje met vrienden drinken 85,3 74,2 55,4 37,3 25,7 56,5
Mag zeker niet in het weekend drinken 86,0 76,3 60,1 43,0 29,3 59,9

HBSC, 2017

Factsheet Peilstationsonderzoek ouders 2015 (1,89 MB)

Tabellen RTL (63,8 kB)

Factsheet alcoholintoxicaties 2007 tot en met 2017 (398 kB)

Kindermonitor Noord- en Oost-Gelderland: hier in te zien.
Kindermonitor Gelderland Zuid: hier in te zien.

Kester - Onderzoek Alcohol en Jongeren (EénVandaag) (3,75 MB)

Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland (HBSC) (2,74 MB)

-

6. Bestedingen aan alcohol door jongeren

In 2010-2011 gaf 21% van de Nederlandse jongens geld uit aan alcohol, gemiddeld zo'n € 67 per maand. Van de meisjes gaf 17% daaraan geld uit, gemiddeld € 39 per maand. Dat bleek uit Scholierenonderzoek van het NIBUD.

In het Scholierenonderzoek 2016 staan geen gegevens meer over de bestedingen aan alcohol, maar meer algemeen over de bestedingen aan uitgaan, café, discotheek en bioscoop. Daaruit blijkt dat 68% van de scholieren hieraan geld uitgeeft en dat zij er zo'n € 16 per maand aan uitgeven. De jongens die geld aan uitgaan uitgeven, besteden daar zo'n € 18 per maand aan, bij meisjes is dat € 14. Het percentage jongeren dat aan uitgaan geld uitgeeft stijgt met de leeftijd. Op 12 jaar geeft 46% er geld aan uit, op 17/18 jaar 90%.

Scholierenonderzoek 2010-2011 (1,36 MB)

Scholierenonderzoek 2012-2013 (1,24 MB)

Scholierenonderzoek 2016 (0,99 MB)

-

7. Bezoeken SEH en ziekenhuisopnames (o.m. voor comadrinken) bij jongeren

Twee organisaties houden al minimaal 10 jaar zorgdata bij over het aantal jonge patiënten met een alcoholintoxicatie ("comadrinken"). Hieronder nadere informatie over deze twee bronnen.

Gegevens kinderartsen

De eerste bron zijn de data van kinderarts Nico van der Lely en zijn collega's. Zij behandelden in 2017 860 jongeren onder de 18 jaar die in het ziekenhuis waren opgenomen na overmatig alcoholgebruik. Bij 671 van de 860 opgenomen jongeren was er sprake van coma door alcoholvergiftiging (intoxicatie). Het ging om 55% jongens en 45% meisjes. Hun gemiddelde leeftijd bedroeg 15,5 jaar. Het hoogste gemeten alcoholpromillage was 3,8. Gemiddeld waren de jongeren 3,3 uur buiten bewustzijn.

SEH-afdelingen

De tweede bron zijn de data over het aantal patiënten met alcoholintoxicatie dat behandeld wordt op de afdeling Spoedeisende Hulp (SEH) van een ziekenhuis. Het gaat om schattingen door VeiligheidNL gebaseerd op een registratiesysteem waaraan een selectie van ziekenhuizen in Nederland deelneemt. Deze ziekenhuizen vormen een representatieve steekproef van ziekenhuizen in Nederland met een continu bezette SEH-afdeling. Dit maakt een schatting van cijfers op nationaal niveau mogelijk.

In 2017 ging het om een geschat aantal van 6.000 alcoholintoxicaties op alle SEH-afdelingen. Ruim de helft van deze comadrinkers (3.200) was jonger dan 25 jaar, bijna een kwart (1.400 jongeren) zelfs onder de 18 jaar. Bij de groep 12-17 jaar gaat het om 116 alcoholintoxicaties per 100.000 inwoners.

Het aantal SEH-bezoeken als gevolg van alcoholvergiftiging is in 10 jaar tijd toegenomen met 39%. De stijging werd vooral veroorzaakt door de leeftijdsgroep 25-54 jaar. Bij de leeftijdsgroep 12-17 jaar is er de laatste 10 jaar (sinds 2007) geen significante stijging te zien.

Het aantal jongeren met alcoholintoxicatie op de SEH-afdelingen ligt beduidend hoger dan het aantal alcoholintoxicaties dat kinderartsen in ziekenhuizen registreren. Dat is omdat niet alle jongeren met een alcoholintoxicatie op de SEH-afdeling gezien worden door een kinderarts of na een SEH-behandeling in het ziekenhuis worden opgenomen.

Factsheet alcoholintoxicaties 2007 tot en met 2016 (433 kB)

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol 2016 (422 kB)

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol 2017 (478 kB)

-

Tabellen

Tabel: Ziekenhuisopnames en alcoholvergiftigingen bij jongeren van 12 tot en met 17 jaar, 2007-2017

  2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017
Aantal opnames wegens alcohol 297 337 500 684 762 706 713 783 931 791 860
Waarvan i.v.m. alcoholvergiftiging 226 274 379 471 547 451 434 545 713 574 671
12 jaar 3% 2% 1% 1% 1% 0% 1% 1% 0% 0% 1%
13 jaar 11% 8% 8% 4% 6% 5% 4% 5% 5% 3% 3%
14 jaar 25% 23% 21% 18% 19% 15% 12% 17% 17% 14% 18%
15 jaar 29% 32% 26% 28% 22% 28% 27% 27% 26% 30% 25%
16 jaar 24% 24% 28% 32% 35% 31% 35% 29% 31% 30% 31%
17 jaar 7% 11% 16% 16% 17% 20% 21% 21% 20% 22% 22%
Gemiddelde leeftijd 14,9 15,0 15,2 15,4 15,4 15,5 15,6 15,4 15,4 15,5 15,5

Bron: Reinier de Graaf, Nationaal Signaleringscentrum Kinderartsen (NSCK), Universiteit Twente

-

Grafiek: Jaarlijks aantal SEH-bezoeken, opnamen en huisartsenpostbezoeken i.v.m. alcoholvergiftiging, 2006-2017

Veiligheidnl LIS 2006-2017

De blauwe lijn laat het geschatte aantal SEH-behandelingen bij jongeren van 12-17 jaar zien. Vanaf 2007 is de stijging niet significant.


8. Alcoholgerelateerde ongevallen en incidenten met jongeren

Alcohol speelde in 2010 een rol in 8,7% van door de politie geregistreerde incidenten met jongeren, zo bleek uit een studie van het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP naar de alcoholincidenten in 5 gemeenten in de FoodValley regio. Het betrof onderzoek waarbij incidentgegevens van de politie Gelderland-Midden nader zijn geanalyseerd. In de helft van de incidenten ging het om agressief gedrag. Ruzie en inbraak scoorden ook hoog. De meeste incidenten vonden plaats op zaterdag en tussen 12 uur ’s nachts en 3 uur ’s nachts.

VeiligheidNL schatte dat in 2017 700 jongeren onder de 18 jaar op de Spoedeisende Hulp (SEH) van ziekenhuizen zijn behandeld in verband met alcoholgerelateerde ongevallen en geweld.

Nog recenter zijn de cijfers uit een in 2018 gehouden enquête onder leden van het Opiniepanel van EénVandaag. Van de 1.000 jongeren en jongvolwassenen van 16 tot en met 25 jaar gaf 72% aan regelmatig alcohol te drinken. Van deze groep:
- had 43% blackouts (geheugengaten) gehad;
- was 27% gewond geraakt en
- was 4% bewusteloos geweest.

Politie Registratie Onderzoek (372 kB)

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol - 2015 (417 kB)

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol - 2016 (422 kB)

Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol - 2017 (478 kB)

Onderzoek Alcohol en Jongeren - 2de versie (3,75 MB)

-

9. Jongeren in de verslavingszorg

Relatief weinig jongeren/jongvolwassenen komen met een alcoholhulpvraag bij de verslavingszorg. Wel is - gecorrigeerd voor de bevolkingsopbouw - in de periode van 2005 tot en met 2015 het aantal hulpvragers onder de 25 jaar met 65% toegenomen van 20/100.000 naar 33/100.000 leeftijdsgenoten.

Opvallend is dat de hulpvraag van jongeren/jongvolwassenen vanaf 2005 tot en met 2014 is gestegen, maar dat die in 2015 voor het eerst is gedaald. In vergelijking met 2014 waren er in 2015 20% minder jongeren/jongvolwassenen onder de 25 jaar met een alcoholhulpvraag.

Tabel: Aantal alcoholhulpvragers bij de verslavingszorg onder de 25 jaar, 2005-2015

  2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Absoluut aantal hulpvragers <25 977 961 1326 1465 1550 1615 1674 1676 1753 1794 1469
Aantal mannelijke hulpvragers <25 per 100.000 leeftijdsgenoten 30 30 40 44 46 47 48 47 50 51 
Aantal vrouwelijke hulpvragers <25 per 100.000 leeftijdsgenoten 9 8 13 15 16 18 19 20 20 21 
Totaal aantal hulpvragers <25 per 100.000 leeftijdsgenoten 20 19 27 30 31 33 34 34 36 37 33

-

Alcoholhulpvraag in Nederland 2005-2014 (3,04 MB)

Kerncijfers Verslavingszorg 2015 (3,04 MB)

-

10. Ouderen in de verslavingszorg

In 2005 is 20% van de cliënten in de verslavingszorg met primaire alcoholproblematiek een 55+-er. Het betrof 5.756 personen. In 2015 is dat 28% (ca. 8.225 personen). Dit geeft aan dat het aandeel ouderen binnen de verslavingszorg groter is geworden.

Gecorrigeerd voor de bevolkingsopbouw is in de periode van 2005 tot en met 2015 het aantal hulpvragers onder 55+-ers gestegen van 136/100.000 naar 158/100.000 leeftijdsgenoten.

Tabel: Aantal alcoholhulpvragers bij de verslavingszorg 55+, 2005-2015

  2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Absoluut aantal hulpvragers 55+ 5756 5593 6736 7559 7993 8411 8538 8121 8259 8375 8225
Aantal mannelijke hulpvragers 55+ per 100.000 leeftijdsgenoten 203 193 226 250 259 264 262 246 245 241 
Aantal vrouwelijke hulpvragers 55+ per 100.000 leeftijdsgenoten 80 76 90 97 100 105 104 95 95 96 
Totaal aantal hulpvragers 55+ per 100.000 leeftijdsgenoten 136 130 153 168 174 179 178 166 165 164 158
            

-

Factsheet Alcohol en ouderen 2014 (458 kB)

Alcoholhulpvraag in Nederland 2005-2014 (896 kB)

Kerncijfers verslavingszorg 2015 (3,04 MB)

-

11. Drinkers, overmatige drinkers, ex-drinkers, nooit-drinkers en personen die meer drinken dan het GR-advies

Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat in 2018 76,2% van de Nederlanders van 12 jaar en ouder alcohol gebruikte, waarvan 10% overmatig. Dat betekent dus dat 7,6% van de Nederlanders van 12 jaar en ouder kan worden aangeduid als overmatige drinker. Een overmatige drinker is iemand die zelf zegt gemiddeld minstens 14 (bij vrouwen) of 21 (bij mannen) glazen alcoholhoudende drank per week te drinken. 11,2% van de bevolking 12+ is een ex-drinker, 12,7% een nooit-drinker. Een minderheid van de bevolking, 43,1%, houdt zich aan het advies van de Gezondheidsraad. Zij drinken geen alcohol of in ieder geval niet meer dan één glas per dag. Dat betekent dat 56,9% meer drinkt dan de alcoholrichtlijn van de Gezondheidsraad adviseert.

Tabel: Drinkers, overmatige drinkers, ex-drinkers, nooit-drinkers en personen die meer drinken dan het GR-advies, in 2018

  Percentage drinkers Percentage overmatige drinkers onder drinkers Percentage ex-drinkers Percentage nooit-drinkers Percentage personen die meer drinken dan het GR-advies
Mannen 12+ bevolking 80,8% 11,4% 9,2% 10,0% 66%
Vrouwen 12+ bevolking 71,6% 8,4% 13,1% 15,3% 47,9%
Totale bevolking 12+ 76,2% 10,0% 11,2% 12,7% 56,9%

-

Relatie met inkomen en opleiding

Inkomen

Uit onderstaande tabel blijkt:
a. dat naarmate Nederlanders een hoger inkomen hebben de kans groter is dat ze alcohol gebruiken;
b. het percentage personen dat meer drinkt dan de Gezondheidsraad adviseert stijgt naarmate het inkomen toeneemt;
c. onder de Nederlanders met het laagste inkomen die wèl drinken, de meeste overmatige drinkers zijn.

Tabel: Drinkers, overmatige drinkers en personen die meer drinken dan het GR-advies, naar inkomensgroep in 2018

Inkomensgroep Percentage drinkers Percentage overmatige drinkers onder de drinkers Percentage personen dat meer drinkt dan het GR-advies
Groep 1 inkomens (minste inkomen) 59,8% 13,3% 43,8%
Groep 2 inkomens 69,4% 9,6% 48,4%
Groep 3 inkomens 76,5% 8,3% 55,3%
Groep 4 inkomens 82,4% 8,6% 62%
Groep 5 inkomens (meeste inkomen) 86,1% 10,8% 68,3%

-

Bron: CBS.

Dit fenomeen verklaart mogelijk wat in de wetenschap de ‘alcohol harm paradox’ wordt genoemd. Dit is het gegeven dat in de hogere SES-groepen weliswaar een hoger percentage alcoholgebruikers zijn, maar de lage SES-groep meer getroffen wordt door alcoholgerelateerde schade.

Opleidingsniveau

Er zijn ook cijfers van het CBS beschikbaar over overmatig alcoholgebruik naar opleidingsniveau. Deze cijfers betreffen het jaar 2015. Uit die cijfers (zie onderstaande tabel) blijkt dat:
a. onder hoogopgeleiden die alcohol drinken, het percentage overmatige drinkers toeneemt met de leeftijd;
b. bij laagopgeleiden het percentage overmatige drinkers onder de drinkers afneemt met de leeftijd;
c. oudere laagopgeleide drinkers het minst vaak overmatig drinken en oudere hoogopgeleide drinkers juist het meest.

Tabel: Overmatige drinkers onder de drinkers, naar opleidingsniveau en leeftijd in 2015

  Laag Midden Hoog
25 jaar t/m 44 jaar 12,3% 14% 10%
45 jaar t/m 64 jaar 10% 13% 13%
65 jaar en ouder 7,9% 12,3% 15%

-

Bron: CBS 2015.

-

12. Nederlanders 19+ die meer drinken dan het GR-advies, per GGD-regio en per gemeente

Uit cijfers van de Gezondheidsmonitor 2016 van de GGD-en, het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) per GGD-regio blijkt dat het percentage Nederlanders van 19+ dat méér drinkt dan het advies van de Gezondheidsraad het hoogst is in de regio’s Brabant-Zuidoost (65,1%) en Hollands-Noorden (65%) en het kleinst in Flevoland (51,8%).
Kijken we naar het percentage 19+ers dat méér drinkt dan de Gezondheidsraad adviseert in alle Nederlandse gemeenten, dan zien we dat dat het hoogste is in Koggenland (76% drinkt méér), Eersel (74%) en Oost-Gelre (ook 74%). Het laagste is het in Reimerswaal (45%), Aalburg (44%) en Urk (42%).

Tabel: Percentage Nederlanders 19+ dat méér drinkt dan het GR-advies, per GGD-regio

GGD-regio Percentage 19+ dat méér drinkt dan het GR-advies
GGD Amsterdam 60,9
GGD Brabant-Zuidoost 65,1
GGD Drenthe 61,7
GGD Flevoland 51,8
GGD Fryslân 61,7
GGD Gelderland-Zuid 61,1
GGD Gooi en Vechtstreek 63,7
GGD Groningen 62,3
GGD Haaglanden 54,8
GGD Hart voor Brabant 63,0
GGD Hollands Midden 60,7
GGD Holland Noorden 65
GGD IJsselland 62,5
GGD Kennemerland 63,6
GGD Limburg-Noord 61,8
GGD Noord- en Oost-Gelderland 60,2
GGD regio Utrecht 61,0
GGD Rotterdam-Rijnmond 52,2
GGD Twente 63,2
GGD West-Brabant 61,4
GGD Zaanstreek-Waterland 60,8
GGD Zeeland 55,5
GGD Zuid-Holland Zuid 52,8
GGD Zuid-Limburg 59,7
Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden 58,8
Totaal Nederland 60

-

Bevolking 19+ die drinkt boven de richtlijn per gemeente, alfabetisch (213 kB)

-

Bron: volksgezondheidenzorg.info.

-

13. Nederlanders met alcoholstoornissen / problematisch gebruik / riskant gebruik

In de vorige twee paragrafen zijn onder meer cijfers opgenomen over het aantal overmatige drinkers en het aantal drinkers dat méér drinkt dan de Gezondheidsraad adviseert. De indeling van die drinkers is uitsluitend op basis van de hoeveelheid glazen alcohol die zij (zeggen te) drinken. Er worden in de literatuur ook indelingen gebruikt gebaseerd op het drinkgedrag of op basis van de problemen die een drinker ondervindt (of zegt te ondervinden) als gevolg van zijn of haar alcoholgebruik. In deze paragraaf gaan we in op drie Nederlandse studies naar het voorkomen van alcoholstoornissen, van problematisch gebruik en van riskant gebruik.

NEMESIS-studie

Uit de NEMESIS-2 studie onder 6.646 Nederlanders van 18 t/m 64 jaar naar psychische gezondheid, zoals het vóórkomen van alcoholstoornissen, blijkt dat 14,3% van de Nederlanders ooit in het leven alcohol misbruikt en dat 2,0% van de Nederlanders ooit in het leven alcoholafhankelijk is.

De NEMESIS-2 studie gebruikte de definities 'alcoholmisbruik' en 'alcoholafhankelijkheid' die destijds voorkwamen in de DSM-IV, het handboek van psychiaters. Inmiddels is er een DSM-5, waarin sprake is van 'alcoholstoornissen' met de onderverdeling: mild, gematigd en ernstig.

Er was in de DSM-IV sprake van alcoholmisbruik als iemand een patroon van onaangepast alcoholgebruik had blijkend uit minstens één van de volgende vier criteria:
• De persoon gebruikt herhaaldelijk alcohol met als gevolg dat het niet meer lukt om in belangrijke mate te voldoen aan verplichtingen op het werk, school of thuis.
• Men drinkt herhaaldelijk in situaties waarin dit fysiek gevaarlijk is (bijvoorbeeld autorijden onder invloed).
• In samenhang met het gebruik van alcohol is men in aanraking gekomen met justitie.
• De persoon gebruikt bij voortduring alcohol hoewel dit een sociaal, beroepsmatig, psychisch of lichamelijk probleem in stand houdt.

Volgens DSM-IV was van alcoholafhankelijkheid sprake als de persoon minstens aan drie van de volgende criteria voldoet:
• Men drinkt vaak grotere hoeveelheden of langer dan men van plan was.
• Men wil beslist minderen of stoppen met drinken of heeft zonder succes geprobeerd dit te doen.
• Er wordt veel tijd gestoken in het verkrijgen van alcoholhoudende drank en in de consumptie ervan. Ook kan veel tijd nodig zijn om van de naweeën van gebruik te bekomen.
• Iemand heeft een sterke gewenning of tolerantie. Drinken van dezelfde hoeveelheid heeft minder effect dan eerder. Of: de persoon moet meer drinken om dronken te worden of een ander gewenst effect te bereiken.
• Bij stopzetting of onderbreking van drinken is er sprake van ontwenningsverschijnselen, ook wel onthoudingsverschijnselen genoemd, zoals een kater. Het drinken heeft vaak tot doel om onthoudingsverschijnselen te verlichten of te voorkómen.
• De persoon offert vanwege het drinken sociale en beroepsmatige activiteiten en (andere) besteding van vrije tijd op.
• Iemand gaat door met drinken al kent men de nadelen daarvan voor het functioneren of de gezondheid.

Tabel: Nederlanders met alcoholstoornissen

Leeftijd Alcoholmisbruik ooit in het leven Alcoholafhankelijkheid ooit in het leven
18-24 17,5% 4,1%
25-34 19,3% 2,3%
35-44 14,0% 1,7%
45-54 12,6% 1,8%
55-64 10,0% 1,2%
Totaal 18-64 14,3% 2,0%

-

NEMESIS-2 (2,26 MB)

-

Global Drug Survey 2017

Uit de Global Drug Survey 2017, een groot internationaal onderzoek naar onder meer problematisch veel drinken, blijkt dat de Nederlandse deelnemers in de Europese top drie staan.

Zo'n 3.250 Nederlanders vulden de vragenlijst in. Het betreft geen representatieve steekproef. Het ging om 41,3% vrouwen en 58,7% mannen. De gemiddelde leeftijd van de respondenten was 23,5 jaar.

Problematisch drinken hield in dit onderzoek in dat de deelnemers een totale AUDIT-score hadden die 16 punten of hoger is. Het gaat om zaken als relatief vaak spoedeisende hulp nodig hebben, niet meer herinneren wat er is gebeurd (blackout hebben) en last hebben van schuldgevoelens en spijt achteraf. Onder de Nederlandse deelnemers bleek 40,9% van de mannen en 27,9% van de vrouwen problematisch te drinken. Het betreft vooral jonge mannen.

-

Tabel: Problematisch alcoholgebruik mannen en vrouwen onder de 25 jaar en mannen en vrouwen van 25 jaar en ouder 2017 - in % N.B. Géén representatieve steekproef.

  Mannen onder de 25 jaar Vrouwen onder de 25 jaar Mannen van 25 jaar en ouder Vrouwen van 25 jaar en ouder
Maandelijkse blackouts 26,4% 16,2% 10,3% 9,7%
Afgelopen jaar op SEH 2,8% 2,0% 1,3% 0,4%
Schuldgevoelens en spijt na alcoholgebruik 13,9% 13,7% 12,4% 14,2%
Totale AUDIT-score hoger dan 16 46,8% 30,1 26,6% 20,8

-

Global Drug Survey 2017 - Netherlands Report (13,2 MB)

-

Riskant gebruik

In november 2018 heeft het Trimbos-instituut een nieuw begrip geïntroduceerd: riskant alcoholgebruik. Riskant alcoholgebruik is - net als problematisch gebruik in de hiervoor genoemde Global Drug Survey - gekoppeld aan een bepaalde AUDIT-score, namelijk 8 punten of hoger. Het gaat niet primair om de hoeveelheid alcohol die gedronken wordt, maar men kijkt of de persoon in kwestie door zijn drinkgedrag problemen rapporteert, bijvoorbeeld verplichtingen niet na kunnen komen, spijt hebben van het alcoholgebruik of van anderen het advies krijgen om minder te drinken.

De nieuwe gegevens over riskant gebruik zijn door het Trimbos-instituut, het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) verzameld in 2016 als onderdeel van de Leefstijl Monitor A. Een representatieve steekproef van 10.236 volwassenen heeft deelgenomen aan het onderzoek. Eruit blijkt dat in 2016 16,8% van de drinkers (=laatste jaar gedronken) van 18 jaar en ouder een riskante alcoholgebruiker is op basis van zijn/haar AUDIT-score. Dit betreft meer mannen (24,1%) dan vrouwen (8,7%). Dit komt overeen met 1.790.000 riskante gebruikers, oftewel 13,5% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder.

- Riskant alcoholgebruik komt het meest voor in de leeftijdscategorie 18-29 jaar en neemt vanaf 30 jaar duidelijk af met de leeftijd.
- Alcoholgebruikers met een hoog opleidingsniveau zijn vaker een riskante drinker dan degenen met een laag opleidingsniveau.
- Drinkers met een Nederlandse achtergrond zijn vaker een riskante drinker dan degenen met een (niet)-westerse migratieachtergrond.
- Zoals verwacht, drinken riskante gebruikers vergeleken met niet-riskante gebruikers vaker, zijn ze vaker dronken en drinken ze gemiddeld meer glazen alcohol per dag.
- Riskante gebruikers ervaren vergeleken met niet-riskante gebruikers beduidend vaker alcohol gerelateerde problemen, zoals geheugenverlies, agressie, vandalisme of een ongeval (27,9% versus 1,6%).
- Ook zijn riskante alcoholgebruikers vaker in contact geweest met de politie door hun alcoholgebruik, hebben zijn vaker met meer dan 2 glazen alcohol op achter het stuur gezeten en vaker medische hulp gehad vanwege alcohol gerelateerde problemen.
- Tenslotte is het verzuim in het laatste jaar vanwege alcoholgebruik of een kater onder riskante alcoholgebruikers hoger (12,7%) dan onder niet-riskante alcoholgebruikers (0,9%).

Factsheet riskant alcoholgebruik in Nederland (2,48 MB)

-

14. Alcoholgebruik zwangere vrouwen

Het percentage vrouwen dat alcohol gebruikt tijdens de zwangerschap lijkt de afgelopen decennia aanzienlijk gedaald. Toen in 2005 de Gezondheidsraad haar advies over "Risico's van alcoholgebruik bij conceptie, zwangerschap en borstvoeding" opstelde werd nog geschat dat 35% tot 50% van de vrouwen tijdens de zwangerschap alcohol gebruikte. Latere schattingen spraken van 22,4% in 2007 en 19,2% in 2010.

Begin 2016 is de factsheet ‘Alcoholgebruik tijdens zwangerschap en borstvoeding’ verschenen. Het is een uitgave van TNO, opgesteld in opdracht van het Trimbos-instituut en met financiering van het ministerie van VWS. Daarin wordt het percentage vrouwen dat in 2015 drinkt tijdens de zwangerschap geschat op 8,9%.

Tabel: Alcoholgebruik tijdens de zwangerschap (2007-2015)

Jaar Alcoholgebruik tijdens eerste drie maanden zwangerschap Alcoholgebruik tijdens de hele zwangerschap
2007 16,5% 22,4%
2010 13,8% 19,2%
2015 6,9% 8,9%

-

Het Trimbos-instituut maakt sinds 2016 in de Monitor middelengebruik en zwangerschap onderscheid tussen alcohol drinken vóór de constatering van de zwangerschap en tijdens de rest van de zwangerschap. Uit hun onderzoek bleek dat in 2016 44,2% van de moeders dronk voor ze wisten zwanger te zijn en 4,7% daarna (en dan nog meestal kleine slokjes). In 2018 waren die cijfers 44,2% en 4,2%.

Tabel: Alcoholgebruik in de 4 weken vóór de constatering van de zwangerschap naar enkele demografische kenmerken, in % (2016-2018)

   2016 2018
Leeftijd 16/18 - 24 jaar 35% 29%
  25 - 29 jaar 37% 38%
  30 - 34 jaar 50% 50%
  35 - 39 jaar 43% 47%
  40 - 46 jaar 35% 41%
Opleidingsniveau Laag 27% 22%
  Midden 33% 36%
  Hoog 54% 55%
Etniciteit Westers 49% 51%
  Niet-westers 20% 18%

-

Uit eveneens in 2018 gehouden onderzoek in het kader van het tv-programma 'Hoe Nederland Bevalt' blijkt dat 44% van de vrouwen die zwanger proberen te worden helemaal niet drinkt. 56% drinkt wel. Van de zwangere vrouwen drinkt 88% niet en 12% dus wel. Veel hogere cijfers dus dan uit het onderzoek van het Trimbos-instituut naar voren komen. Helaas is geen uitgebreid onderzoeksrapport beschikbaar.

Alcoholgebruik tijdens de zwangerschap en borstvoeding (221 kB)

Factsheet Monitor zwangerschap en middelengebruik 2016 (2,38 MB)

Factsheet Monitor middelengebruik en zwangerschap 2018 (485 kB)

-

15. Alcoholgerelateerde sterfte

In augustus 2018 heeft The Lancet gegevens gepubliceerd over sterfgevallen en ziektelast als gevolg van alcoholgebruik in 195 landen en gebieden. Het gaat om een systematische analyse van de data uit de Global Burden of Diseases, Injuries and Risk Factors Study uit 2016. De studie werd gefinancierd door de Bill en Melinda Gates Foundation.
Het onderzoek geeft verbeterde schattingen van alcoholgebruik, alcoholgerelateerde sterfgevallen en alcoholgerelateerd gezondheidsverlies in de periode 1990 tot 2016, voor beide geslachten en voor alle leeftijdsgroepen vanaf 15 jaar. Onderstaande tabel bevat de gegevens uit één van de bijlagen bij de studie.

WHO-Europa schatte in 2019 het aantal alcoholdoden in Nederland in 2016 om ruim 5.300.

Tabel: Schattingen alcoholgerelateerde sterfte in Nederland 1990-2016 (vrouwen, mannen, totaal) in absolute aantallen, minimaal en maximaal

  1990 2000 2010 2016
Vrouwen 530 - 3.200 970 - 3.500 1.200 - 3.200 1.100 - 4.000
Mannen 2.700 - 6.200 3.000 - 6.000 2.900 - 5.400 2.800 - 6.900
Totaal 3.230 - 9.400 3.970 - 9.500 4.100 - 8.600 3.900 - 10.900

-

Alcohol use and burden for 195 countries and territories - appendix 2 - Let op: dit document is 21 MB! (21,0 MB)

-

16. Alcoholaccijnzen

Bij bier bepaalt niet het alcoholpercentage het tarief, maar het extractgehalte van het bier. Het extractgehalte wordt uitgedrukt in graden Plato (°P). Hiermee wordt het gehalte van opgeloste stoffen die in het stamwort van het bier zitten bedoeld, plus het gehalte van de stoffen die na de gisting aan het bier zijn toegevoegd.
- Bij wijn waren er verschillende accijnstarieven voor mousserende wijn (als champagne en prosecco) en niet-mousserende wijn (ook wel stille wijn genoemd). Dat onderscheid is in 2017 komen te vervallen. Zowel bij mousserende als bij stille wijnen bepaalt het alcoholgehalte van de betreffende wijn de uiteindelijke accijnsafdracht. Verder is er een speciale accijns voor tussenproducten zoals port, sherry en vermout.
- Bij gedistilleerde dranken wordt de accijns geheven als een vast bedrag per hectoliter pure alcohol.
Over de accijns wordt BTW geheven en wel het hoogste tarief van 21%.

Meer informatie over alcoholaccijns is te vinden op de themapagina Nationaal beleid. Een overzicht van accijnstarieven in de EU-lidstaten is te vinden op de themapagina Europees beleid.

Zowel het Ministerie van Financiën als het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) publiceren gegevens over accijnsopbrengsten. Het Ministerie van Financiën registreert de kasontvangsten, de cijfers van het CBS betreffen de ontvangsten op transactiebasis, dat wil zeggen op het moment waarop de activiteit plaatsvindt die tot de belastingschuld leidt. Hieronder zijn de CBS cijfers opgenomen.

Accijnstarieven vanaf 2012 (63,6 kB)

Opbrengsten accijnzen 2000-2018 volgens CBS (43,9 kB)

-

-

17. Rijden onder invloed

Het aantal door de politie geregistreerde gevallen van rijden onder invloed neemt af. En de daling is opvallend: in 2002 waren er 52.445 geregistreerde gevallen van rijden onder invloed, in 2017 waren dat er nog maar 25.390. Dat blijkt uit cijfers van het CBS. Van deze 25.390 gevallen van rijden onder invloed betrof het in circa 17.000 gevallen bestuurders met een bloedalcoholgehalte van 0,8 promille of meer.

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat laat tweejaarlijks onderzoek doen naar het percentage automobilisten dat in weekendnachten met alcohol op achter het stuur kruipt. Hieruit blijkt dat het afgelopen decennium het percentage rijders met een bloedalcoholgehalte (BAG) van 0,5 promille of meer tijdens weekendnachten, flink is afgenomen. Sinds 2002 is dat percentage gedaald van 4,0% naar 1,4%.

Er zijn ook andere cijfers over het percentage Nederlandse automobilisten dat onder invloed rijdt. Die cijfers zijn afkomstig van verkeersinstituut Vias. Uit hun ESRA-2019 studie (E-Survey of Road users' Attitudes) onder bestuurders uit 32 landen, bleek dat 9% van de automobilisten uit Nederland aangaven de afgelopen maand gereden te hebben met een te hoge BAG-waarde. Het is niet duidelijk of dit cijfer representatief is. Bovendien gaat het om zelfrapportage.

Ook de precieze aantallen doden en gewonden door alcoholongevallen zijn niet bekend. De Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) heeft daarom het aandeel verkeersdoden als gevolg van alcohol geschat op basis van de aandelen bestuurders met een BAG boven de limiet in weekendnachten en op basis van de risicocijfers per BAG-klasse.
De uitkomst is dat in 2015 naar schatting 12%-23% van de verkeersdoden in Nederland het gevolg is van alcohol, ofwel 75-140 verkeersdoden. Het aantal ernstig gewonde verkeersslachtoffers a.g.v. alcohol in dat jaar wordt op 2.556-4.899 geschat. Zie de tabel op het einde van deze paragraaf.

Rijden onder invloed 2002-2013 (305 kB)

Rijden onder invloed in Nederland 2002-2017 (718 kB)

Houwing - Schatting van het aandeel verkeersdoden als gevolg van rijden onder invloed van alcohol (247 kB)

Houwing - Het werkelijk aandeel verkeersdoden als gevolg van alcohol (1,01 MB)

ESRA 2019 (208 kB)

-

Tabel: Door de politie geregistreerde gevallen van rijden onder invloed 2002-2017

Jaar Aantal gevallen
2002 52.445
2003 57.863
2004 58.732
2005 57.985
2006 60.501
2007 61.003
2008 59.433
2009 56.793
2010 47.520*
2011 46.890*
2012 41.140*
2013 36.200*
2014 32.280*
2015 27.230*
2016 26.490*
2017 25.390*

* Cijfers vanaf 2010 afgerond. Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek.

-

Tabel: Bestuurders met bloedalcoholgehalte van 0,5 promille of hoger gedurende weekendnachten 2002-2017 (indien beschikbaar is het cijfer van de nieuwe weging gebruikt)

Jaar Percentage bestuurders met BAG 0,5 promille of hoger
2002 4,0%
2003 3,7%
2004 3,4%
2005 2,8%
2006 2,9%
2007 3,0%
2008 2,9%
2009 ?
2010 2,2%
2011 2,0%
2012 ?
2013 1,7%
2014 ?
2015 1,7%
2016 ?
2017 1,4%

-

Tabel: Schatting verkeersslachtoffers a.g.v. alcohol 1999-2015
(cijfers vooral o.b.v. studies van Houwing e.a.)

Jaar Doden Ernstig gewonden
1999 370 5.600
2000 345 4.886
2001 310 4.580
2002 295 4.441
2003 294 4.460
2004 242 4.450
2005 212 4.143
2006 182 3.455
2007 176 3.711
2008 180 4.226
2009 n.b. n.b.
2010 128 3.820
2011 132 3.940
2012 123 3.705
2013 tussen 63 en 137 tussen 2.068 en 4.512
2014 n.b. n.b.
2015 tussen 75 en 140 tussen 2.556 en 4.899

-

18. Alcoholverstrekking jongeren

Het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP en de Universiteit van Twente hebben eind 2015 een analyse gemaakt van alle b]lokale en regionale onderzoeken[/b] die zij hebben uitgevoerd in 2013, 2014 en 2015. In totaal hebben deze instituten in die jaren 5.886 aankooppogingen door mysteryshoppers onder de leeftijdsgrens laten doen. Later zijn ook alle 2.118 mysteryshop-aankopen in 2017 geanalyseerd.

Uit deze analyses bleek dat de naleving van de leeftijdsgrens de laatste jaren beduidend is gestegen en in 2017 42,3% bedroeg. Maar dat nalevingscijfer van 42,3% betekent ook dat 6 op de 10 jongeren in Nederland in 2017 nog steeds probleemloos alcohol konden kopen.

Tabel: Percentage bedrijven dat de leeftijdsgrens juist naleeft per verstrekkingskanaal, 2013, 2014, 2015 en 2017

Verstrekkingkanaal Correcte naleving in 2013 Correcte naleving in 2014 Correcte naleving in 2015 Correcte naleving in 2017
Horeca 22,4% 15,5% 24,3% 36,0%
Supermarkten 46,6% 52,2% 55,5% 60,5%
Slijterijen 31,2% 46,3% 42,5% 53,8%
Cafetaria's 16,1% 16,1% 14,8% 29,9%
Sportkantines 14,7% 16,8% 15,0% 30,0%
Gemiddeld 29,8% 30,3% 30,4% 42,3%

-

Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft in 2011, 2013, 2015, 2016 en 2018 landelijk mysteryshop onderzoek laten uitvoeren, waarbij jongeren van 15 jaar (2011/2013) en 17 jaar (2015/2016/2018) aankooppogingen deden.

In de onderzoeken van 2015 en 2016 werd gebruik gemaakt van een andere indeling van de bezochte categorieën alcoholverstrekkers dan in 2018. Dat laatste onderzoek was gedetailleerder. Hierdoor kunnen de nalevingscijfers van 2015 en 2016 niet een-op-een vergeleken worden met de nalevingscijfers van 2018. Om toch trends vast te kunnen stellen, werden aanvullende analyses uitgevoerd op basis van de categorie-indeling van 2015 en 2016. In onderstaande tabel zijn de resultaten opgenomen. Daaruit blijkt dat in 2015 het gemiddelde nalevingspercentage (excl. thuisbezorgkanalen) 21,5% was, in 2016 35,8% en in 2018 35,3%.

Tabel: Percentage bedrijven dat de leeftijdsgrens correct naleeft per verstrekkingskanaal, 2015, 2016 en 2018

Verstrekkingskanaal Correcte naleving in 2015 Correcte naleving in 2016 Correcte naleving in 2018
Ketensupermarkten 52,9% 63,3% 71,8%
Slijters 32,9% 61,8% 66,0%
Overige kanalen 24,0% 24,8% 29,0%
Horeca 16,2% 26,6% 17,5%
Cafetaria's 10,4% 28,6% 20,7%
Thuisbezorgkanalen 9,1% 2,0% 13,3%
Sportkantines 8,5% 16,7% 16,5%
Totaal gewogen gemiddelde, excl. thuisbezorgkanalen 21,5% 35,8% 35,3%

-

Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft ook laten kijken naar de kans dat jongeren van 15 jaar alcohol kunnen kopen, vóór de leeftijdsgrensverhoging per 1 januari 2014 en erna. Doel was om te kijken of die leeftijdsgrensverhoging effect heeft gehad op de kans dat een 15-jarige alcohol kan kopen. Uit de cijfers blijkt dat het voor jongeren van 15 jaar in 2016 moeilijker was om aan alcohol te komen dan vóór 2014.

Tabel: Gemiddelde naleving bij aankooppogingen van 15-jarige mystery-shoppers 2011-2016

Jaar Gemiddelde naleving
2011 28,2%
2013 46,5%
2014 55,7%
2016 73,9%


VWS heeft ook onderzoek laten doen naar de naleving van de leeftijdsgrenzen bij diverse takken van sport.

Tabel: Percentage sportkantines dat de leeftijdsgrens juist naleeft, per sport, 2017

Sport
Nalevingspercentage
Zaalsporten 25,3%
Tennis 24,2%
Hockey 18,8%
Voetbal 17,9%

-

Factsheet De naleving van de alcoholleeftijdsgrens door supermarkten, slijterijen, horecagelegenheden, cafetaria’s en sportkantines in 2013, 2014 en 2015 (578 kB)

Factheet De naleving van de alcoholleeftijdsgrens door verkopers in horecagelegenheden, supermarkten, slijterijen, cafetaria's en sportkantines in 2017 (635 kB)

Alcoholverkoop aan jongeren 2011 (666 kB)

Alcoholverkoop aan jongeren 2013 (950 kB)

Alcohol- en tabaksverkoop aan jongeren 2015 (586 kB)

Alcohol en tabaksverkoop aan jongeren 2016 (780 kB)

Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens in 2018 (2,19 MB)

Het effect van de verhoging van de leeftijdsgrens van 16 naar 18 jaar (295 kB)

Naleving leeftijdsgrens alcohol in sportkantines (327 kB)

-

19. Sancties wegens overtreding Drank- en Horecawet en verbod op openbare dronkenschap

Indien een verstrekker zich niet aan de Drank- en Horecawet houdt, kan een gemeente gebruik maken van verschillende wettelijke instrumenten. Het gaat hierbij onder meer om het opleggen van een bestuurlijke boete, het geven van een bestuurlijke waarschuwing, het intrekken of schorsen van een vergunning, het opleggen van een last onder dwangsom en het tijdelijk stilleggen van de verstrekking bij recidive (three strikes out, alleen bij niet-vergunningplichtige bedrijven). Jongeren die zich niet aan de Drank- en Horecawet houden (door alcohol aanwezig te hebben op een voor het publiek toegankelijke plaats) kunnen een boete krijgen, een Halt-straf of een waarschuwing.

In het Wetboek van Strafrecht staat in artikel 453 een verbod op het kennelijk dronken zijn op de openbare weg (inclusief parken). Artikel 426 stelt riskant gedrag in staat van dronkenschap strafbaar. Op overtreding van artikel 453 staat een boete van €95, op overtreding van artikel 426 een van €380. Het aantal boetes voor overtreding van beide wetsartikelen rond openbare dronkenschap neemt de laatste jaren af.

Tabel: Sancties opgelegd aan ondernemers wegens overtreding Drank- en Horecawet, 2013 - 2015

Sanctie 2013 2014 2015
Bestuurlijke boete 30 148 223
Bestuurlijke waarschuwing 617 1.509 2.263
Intrekken vergunning 9 47 35
Schorsen vergunning 0 13 22
Last onder dwangsom 24 78 192
Three strikes out 0 3 1

-

Tabel: Sancties opgelegd aan jongeren wegens overtreding artikel 45 Drank- en Horecawet, 2014 - 2018

Sanctie 2014 2015 2016 2017 2018
Boetes 370 1.104 1.345 1.570 1.393
Halt-straffen 256 419 652 753 698
Waarschuwingen 629 1.075 ? ? ?

-

Tabel: Boetes voor openbare dronkenschap, 2013-2018

2013 2014 2015 2016 2017 2018
14.632 15.387 11.533 11.173 8.779 8.524

-

Zicht op toezicht (872 kB)

cjib.nl.

Boetes voor openbare dronkenschap

20. Maatschappelijke en private kosten en baten

In 2013 kostte alcoholgebruik de Nederlandse samenleving netto 2,3 tot 4,2 miljard euro. Dat blijkt uit een recent herziene kosten-batenanalyse van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en drie andere onderzoeksinstituten. Als ook de private kosten worden meegenomen in de berekening, zoals de kosten van voortijdige sterfte en verlies aan kwaliteit van leven, dan waren de nettokosten in 2013 4,2 tot 6,1 miljard.

Productiviteitsverlies en de inzet van politie en justitie zijn de grootste kostenposten. De inkomsten uit accijnzen en niet uitgekeerde pensioenen zijn grote posten aan de baten-kant.

Tabel: Maatschappelijke en private kosten en baten van alcoholgebruik in Nederland in 2013 (in euro's)

Kosten  Baten  
Verkeersongevallen 653 - 1425 miljoen Producentensurplus 30 - 330 miljoen
Vroegtijdig overlijden 794 miljoen Accijnzen 1040 miljoen
Productiviteitsverlies 1518 - 1613 miljoen Pensioenen 260 miljoen
Verlies van kwaliteit van leven 1054 miljoen  
Nabestaandenpensioen etc. 70 miljoen  
Zorgverzekeringspremies 35 miljoen  
Belastingen en overige heffingen 40 miljoen  
Zorgkosten 400 - 450 miljoen  
Studievertraging 52 - 86 miljoen  
Politie en Justitie 1172 - 1830 miljoen  
Overheid 18 - 21 miljoen  
Totaal 5806 - 7418 miljoen Totaal 1330 - 1630 miljoen

-

Maatschappelijk kosten baten analyse RIVM (herziene versie) (2,34 MB)

21. Nederland in vergelijking met andere EU-landen

Tabel: Leeftijdsgrenzen alcoholverkoop in EU-lidstaten - januari 2018

Leeftijdsgrenzen alcoholverkoop eu - januari 2018

Uit bovenstaande tabel blijkt dat alle landen in de Europese Unie alcoholleeftijdsgrenzen kennen. De meest voorkomende grens is 18 jaar, zowel voor winkelverkoop als voor horeca. Slechts 7 landen kennen een grens lager dan 18 jaar voor zwak-alcoholhoudende drank; 4 landen kennen een lagere grens dan 18 jaar voor sterke drank. De tabel geeft de leeftijdsgrenzen zoals die gelden vanaf 1 januari 2018.

Overzicht leeftijdsgrenzen alcoholverkoop in EU-lidstaten - januari 2018 (188 kB)

Status report on alcohol and health in 35 European countries 2013 (7,43 MB)

-

Tabel: Overzicht geregistreerde consumptie per hoofd 15+ in EU-lidstaten in 1970, 2000, 2014 en 2015/2016

Overzicht geregistreerde alcoholconsumptie eu lidstaten

-

Uit bovenstaande WHO-cijfers blijkt dat Griekenland, Italië en Zweden de landen zijn waar per hoofd van de bevolking van 15 jaar en ouder het minste alcohol wordt gedronken. In Estland wordt het meeste per 15+-er gedronken.
De tabel betreft het geregistreerde alcoholgebruik in liters pure alcohol.

Overzicht geregistreerde alcoholconsumptie per hoofd 15+ in EU-lidstaten (131 kB)

-

Tabel: Percentage van de bevolking in EU-lidstaten dat bingedrinkt (2016)

Percentage van de bevolking in eu-lidstaten dat bingedrinkt (2016)

-

Uit bovenstaande tabel blijkt dat het percentage bingedrinkers in de verschillende EU-lidstaten sterk uiteenloopt. Het hoogste percentage 15+-ers dat bingedrinkt was in 2016 te vinden in Litouwen, het laagste in Malta. In alle landen is het percentage bingedrinkers onder 15 tot en met 19-jarigen hoger dan onder alle inwoners van 15 jaar en ouder.

In Nederland is er sprake van bingedrinken bij ruim een kwart van de bevolking van 15 jaar en ouder. Bij jongeren van 15-19 is dat 30%. Kijk je alleen naar de drinkers dan zie je dat een kleine 40% van de alcoholgebruikers bingedrinkt. Bij jongeren is dat de helft.

Tabel: Overzicht accijnstarieven in EU-lidstaten in euro's per hectoliter bier, wijn en gedistilleerd (consumptiesterkte) (meest gangbare tarief) per 1 januari 2019

Tarieven alcohol accijns in europa 1 juli 2018

-

Grafiek: Accijnstarieven in EU-lidstaten in euro's per hectoliter bier, wijn en gedistilleerd (consumptiesterkte) (meest gangbare tarief) per 1 januari 2019

Accijnstarieven 2018 consumptiesterkte

-

Uit bovenstaande tabel en grafiek blijkt dat alle landen in de Europese Unie accijns heffen op gedistilleerde dranken en op bier (overigens ook op tussenproducten). Bijna de helft van de EU-landen heft ook accijns op (mousserende) wijn.

Excise duties alcoholic beverages 1 Jan 2019 (1,18 MB)

-

Links

data WHO
bag.admin.ch
www.hp-source.net
www.alcoholinfo.nl
www.niaaa.nih.gov
www.espad.org
www.emcdda.europa.eu/html.cfm/indexEN.html

-

Recent nieuws

PERSBERICHT: WHO-Europa: veel sterfgevallen door alcohol, vooral onder jongeren en jongvolwassenen (4 september 2019)
Omzet horeca weer gestegen (30 augustus 2019)
Horecazaken schenken vaak Heinekenbier als hoofdmerk (30 augustus 2019)
Eén op de negen Nederlanders drinkt regelmatig alcoholvrij (30 augustus 2019)
Merendeel horeca Elburg controleert geen leeftijd bij verkoop alcohol (27 augustus 2019)
Alcoholdrinkende minderjarigen steeds vaker verwezen naar Halt (27 augustus 2019)
Overmatig alcoholgebruik vooral boven de rivieren, in rijke (kust)gemeentes en op de Wadden (20 augustus 2019)
Legalisering marihuana: stijging verkoop junk-food, maar daling alcoholverkopen (18 augustus 2019)
Grootste deel Nederlanders bereid om te stoppen met roken en drinken voor geld (9 augustus 2019)
Bij 10% dodelijke ongelukken snelweg was teveel gedronken (6 augustus 2019)
Horeca wordt naar verwachting wéér duurder (2 augustus 2019)
Nederlandse wijn in de lift (2 augustus 2019)
Duitsland grootste bierproducent EU, Nederland grootste bierexporteur EU (2 augustus 2019)
Spotgoedkoop bier bij Hengelose discotheek (1 augustus 2019)
Heineken tapt flink meer bier in Azië, maar verliest terrein in grote delen Europa (29 juli 2019)
Zwolle en Enschede hebben goedkoopste terrasjes (24 juli 2019)
Reformatorische gemeenschap worstelt met verslaving (20 juli 2019)
Laagalcoholhoudende bieren populair (17 juli 2019)
Meeste sportkantines Leudal negeren alcoholleeftijd (14 juli 2019)
Jeugd kan gemakkelijk alcohol kopen in Haaren (12 juli 2019)
In 2018 per dag 23 boetes voor dronken overlastgevers (5 juli 2019)
Meerderheid cafés en sportkantines schenden regels bij schenken alcohol (2 juli 2019)
Negen procent Nederlandse automobilisten rijdt maandelijks boven alcohollimiet (18 juni 2019)
Jeugd Zwartewaterland drinkt veel (29 mei 2019)
Prijsstijging horeca, daling verkochte consumpties (29 mei 2019)
Eén op de drie Zandvoortse horecagelegenheden schenkt aan minderjarigen (28 mei 2019)
In Den Helder nu al meer jongeren met alcohol betrapt dan in heel 2018 (22 mei 2019)
Meer dan helft van Nederlanders drinkt méér dan Gezondheidsraadadvies (22 mei 2019)
Veel ambulanceritten voor jongeren in Noord-Holland Noord (21 mei 2019)
Alcoholverkoop steeg in 2018 met 1,6% (20 mei 2019)
Engelse deelnemers Global Drug Survey rapporteren het vaakst dronkenschap (17 mei 2019)
Sportieve Texelse jongeren gebruiken méér alcohol, tabak en cannabis (16 mei 2019)
Fake-ID's gebruiken komt veel voor onder minderjarigen (10 mei 2019)
Helft studenten Hogeschool Rotterdam 'probleemdrinker' (8 mei 2019)
Alcoholgebruik stijgt wereldwijd (7 mei 2019)
Veel beginnende bestuurders gaan de fout in (1 mei 2019)
Opvallend vaak ambulance-ritten dronken jongeren in Amsterdam (29 april 2019)
Supermarktprijs bier in 2018 gelijk gebleven (24 april 2019)
Heineken verkoopt meer bier (24 april 2019)
Koninklijke Swinkels boekt recordomzet (18 april 2019)
Horeca fors duurder (17 april 2019)
Jaarcijfers brouwers: meer bier met minder alcohol (13 april 2019)
Burgemeester Velsen teleurgesteld: jeugdige mysteryshopper krijgt zeven keer alcohol mee (4 april 2019)
Aantal drank- en drugsdelicten beroepschauffeurs verdubbeld (31 maart 2019)
Mensen met jeugdtrauma of alcoholverslaving vaker slachtoffer van geweld (29 maart 2019)
Thuis drinken Nederlanders grote glazen wijn en gedistilleerd (26 maart 2019)
Accijnsinkomsten in 2018 bijna 2% hoger (26 maart 2019)
Nijmeegse sportverenigingen leven NIX18 beter na (26 maart 2019)
Alcoholgebruik oorzaak van honderdduizenden kankerdoden (22 maart 2019)
Onderzoekers: Urker jeugd drinkt extreem veel (20 maart 2019)
Verhoudingsgewijs veel drinkers onder de grootverdieners (19 maart 2019)
CBS: alcoholgebruik jongeren gedaald (19 maart 2019)
Lichte daling percentage overmatige drinkers onder de volwassen bevolking (19 maart 2019)
Nederland importeert weer meer champagne (17 maart 2019)
Explosieve stijging horeca (16 maart 2019)
Jongeren krijgen alcohol meestal gewoon mee; thuisbezorgkanalen worden aangepakt (15 maart 2019)
Jaarlijks zo'n €220 miljoen EU-geld naar wijnpromotie (12 maart 2019)
Maxx-app helpt ruim 6.600 mensen (12 maart 2019)
Lingewaard beboet minderjarige carnavalsvierders (9 maart 2019)
Brabantse ziekenhuizen hadden handen vol aan dronken en gewonde carnavalsvierders (6 maart 2019)
Gedurende carnaval weinig handhaving openbare dronkenschap (4 maart 2019)
Caféhouders investeren fors in carnaval: 'Je verdient het terug' (2 maart 2019)
Carnavalsbier Brabant duurder (1 maart 2019)
AB InBev verkoopt 0,3% meer bier (28 februari 2019)
Volumegroei Heineken 4,2%, mede door alcoholvrij bier (13 februari 2019)
In 2018 zo'n 1.400 boetes voor overtreding artikel 45 DHW (7 februari 2019)
Extra maatregelen in Enschede om naleving horeca te verbeteren (6 februari 2019)
"Kroegen schenken stiekem bier in kleinere glazen" (23 januari 2019)
Maatschappelijke en private kosten alcoholgebruik 4,2 tot 6,1 miljard euro (21 januari 2019)
Nielsen: jongere klant koopt vaker alcoholvrij (15 januari 2019)
Aantal brouwers stijgt niet meer ondanks populariteit speciaalbier (14 januari 2019)
In 10 jaar 4.674 minderjarigen met alcoholintoxicatie in ziekenhuis 10 januari 2019
Politie controleert 908 bestuurders rondom Oosterhout (6 januari 2019)
Europeanen gaven in 2017 in detailhandel €130 miljard uit aan alcohol (1 januari 2019)
Relatief rustige nieuwjaarsnacht (1 januari 2019)

Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid STAP
Postbus 9769
3506 GT Utrecht
T: +31 (0)30-6565041
F: +31 (0)30-6565043
E: info@stap.nl